Гісторыя з абменам Анджэя Пачобута яшчэ раз дэманструе, наколькі звязаныя рукі ў Аляксандра Лукашэнкі. Не факт, што абмен адбыўся б, калі б Масква не была зацікаўленая ў вяртанні ўласных агентаў.
Пяцёх на пяцёх
Учора Агенцтва разведкі Польшчы і КДБ Беларусі здзейснілі абмен па формуле 5 на 5. У межах абмену у Польшчу быў вывезены журналіст Анджэй Пачобут, асуджаны беларускім рэжымам у лютым 2023 года да 8 гадоў калоніі ўзмоцненага рэжыму па абвінавачанні ў распальванні варожасці і закліках да санкцый.
Паступова станавіліся вядомыя і іншыя ўдзельнікі абмену. Імёны яшчэ дваіх назваў прэм’ер-міністр Польшчы Дональд Туск, які сустракаў Пачобута на мяжы разам з іншымі польскімі афіцыйнымі асобамі. Паводле яго слоў, «былі вызвалены ксёндз Гавел (грамадзянін Польшчы манах-кармеліт Гжэгаж Гавел, абвінавачаны беларускім рэжымам у шпіянажы — прим. Reform.news), а таксама беларус, які супрацоўнічаў з польскімі спецслужбамі». Імя гэтага вызваленага кіраўнік польскага ўрада не назваў па яго просьбе. Аднак беларускі дзяржаўны тэлеканал СТБ заяўляў, што гэта грамадзянін Польшчы Томаш Бяроза, асуджаны ў Беларусі ў 2023 годзе да 14 гадоў калоніі па абвінавачанні ў шпіянажы.
Затым стала вядома, што ў ходзе абмену Польшчы былі перададзены двое затрыманых у РФ супрацоўнікаў малдоўскіх спецслужбаў. Да таго, чаму яны апынуліся ў спісах на абмен, вернемся крыху пазней.
Беларусі, у сваю чаргу, таксама былі перададзены пяць чалавек. Сярод іх — экс-намеснік дырэктара службы інфармацыі і бяспекі Малдовы, асуджаны за дзяржаўную здраду і супрацоўніцтва з КДБ Беларусі і ГРУ РФ Аляксандру Балан, а таксама беларус Уладзіслаў Надзейка, затрыманы ў Польшчы за шпіянаж у верасні мінулага года. У рэпартажы пра абмен беларуская прапаганда адкрыта называла гэтых людзей «нашымі разведчыкамі».
Таксама Беларусі быў перададзены загадчык аддзела старажытнай археалогіі расійскага Эрмітажа Аляксандр Буцягін, затрыманы ў Польшчы ў снежні мінулага года па запыце Украіны. СБУ інкрымінавала яму правядзенне раскопак без дазволу ўкраінскіх улад у акупаваным Крыме.
Чацвёртай удзельніцай абмену стала затрыманая ў Малдове расіянка Ніна Папова. Паводле інфармацыі крыніцы Gazeta Wyborcza у польскіх спецслужбах, гэта жонка афіцэра ГРУ, арыштаванага ў Малдове за шпіянаж.
Імя пятага перададзенага Беларусі не называлася, хоць ён мільгнуў у сюжэце канала СТВ. Паводле інфармацыі Gazeta Wyborcza, гэта афіцэр казахстанскай ваеннай разведкі, які працаваў у Кіеве пад выглядам дыпламата, арыштаваны ў мінулым годзе ў Польшчы ў сувязі са шпіянажам.
Мяркуючы па публікацыях у казахстанскіх медыя, гаворка ідзе пра Ануара Бакібая, памочніка ваеннага аташэ пасольства Казахстана ва Украіне. Як сцвярджаюць прадстаўнікі грамадзянскай супольнасці Казахстана, «спецслужбы Казахстана захоўваюць сістэмную залежнасць ад Крамля і нярэдка дзейнічаюць у інтарэсах расійскіх структур, уключаючы разведвальныя і гібрыдныя аперацыі».
Такім чынам, стаў зразумелы ўдзел у перамовах па абмене яшчэ адной дзяржавы — Казахстана, хоць галоўным зацікаўленым у вызваленні Бакібая ўсё ж застаецца Масква.
Паводле інфармацыі агенцтва БелТА, у падрыхтоўцы абмену «удзельнічалі спецорганы сямі дзяржаў». У выніку, супаставіўшы вядомую на дадзены момант інфармацыю, можна сцвярджаць, што гаворка ідзе пра Польшчу, Беларусь, Расію, ЗША, Малдову, Румынію і Казахстан.
Каштоўны агент
Абмен двух затрыманых у РФ супрацоўнікаў малдоўскіх спецслужбаў, відаць, стаў умовай Малдовы і Румыніі для ўключэння ў спісы Аляксандру Балана. Жаданне беларускага і, мяркуючы па ўсім, расійскага боку атрымаць свайго праваленага агента прывяло да неабходнасці падключыць да перамоў Бухарэст. Балан меў грамадзянства не толькі Малдовы, але і Румыніі, і быў затрыманы ў верасні 2025 года ў Тымішаары. Намеснік галоўнага рэдактара Gazeta Wyborcza Барташ Веліньскі паведаміў, што перамовы з румынскім бокам вялі прадстаўнікі ЗША.
У Малдове за разгалошванне дзяржаўнай таямніцы Балан быў завочна асуджаны да 1 года і 6 месяцаў пазбаўлення волі. А ў Румыніі ён знаходзіўся пад хатнім арыштам у чаканні суда па аналагічным абвінавачанні. Наколькі строгім мог быць прысуд у гэтай краіне, сказаць цяжка. Аднак спецслужбам, у тым ліку і расійскім, было важна выцягнуць Балана. Хаця б таму, што прыклад пакінутага на волю лёсу агента моцна ўскладніў бы для іх вярбоўку новых.
Таксама Малдовай для абмену была перададзена і згаданая вышэй Ніна Папова. Якая, відавочна, таксама ўваходзіць у сферу не беларускіх, а расійскіх інтарэсаў.
«Пачобута няма — абмену няма»
Абмен адбыўся ў пункце пропуску «Перароў – Белавежа» на беларуска-польскай мяжы. Аднак, паводле слоў міністра-каардынатара спецыяльных службаў Польшчы Томаша Семоняка, польскі бок да канца не быў упэўнены ў поспеху аперацыі. І не выключаў непрадбачаных эксцэсаў.
«У такіх сітуацыях ніколі нельга быць упэўненым, што нічога не адбудзецца, што прэзідэнт Беларусі не патэлефануе і не скажа, што мы гэтага рабіць не будзем, бо менавіта гэта адбылося ў мінулы раз, калі мы былі вельмі блізкія да абмену», — распавёў Семоняк.
Міністр растлумачыў, што ўзгадненне тэхнічных дэталяў абмену цягнулася некалькі дзён. Трэба было даставіць на мяжу асоб з трэціх краін. Але менавіта іх удзел надаваў польскаму боку больш упэўненасці.
Мяркуючы па ўсім, Варшава дапускала і спробу падману. Семоняк паведаміў, што беларускім спецслужбам была выстаўлена ўмова: Анджэй Пачобут павінен перайсці мяжу першым.
«Так, гэта была наша ўмова, прынятая другім бокам, таму для нас гэта было відавочна. Анджэя Пачобута няма — абмену няма», — сказаў міністр-каардынатар.
Яшчэ адным важным складнікам абмену стала тое, што Анджэй Пачобут перасек мяжу з дзейным беларускім пашпартам. У адрозненне ад некаторых іншых палітвязняў, якія апынуліся за мяжой толькі з даведкамі, што сведчаць асобу. Можна дапусціць, што гэта таксама было адной з умоў Варшавы, бо існавала рызыка, што ў адваротным выпадку Пачобут мог адмовіцца пакідаць Беларусь. Як напісаў у сетцы Х прэм’ер-міністр Польшчы Дональд Туск, адным з першых пытанняў вызваленага журналіста было: «Ці змагу я вярнуцца туды? (У Беларусь — заўв. Reform.news)».
З гэтага зусім не вынікае, што беларускі рэжым не вырашыць пазней ануляваць пашпарт Пачобута, як ужо рабіў у дачыненні да іншых беларускіх экс-палітвязняў. Але абмен толькі з дзейным дакументам у руках цалкам мог быць адной з умоў, выстаўленых Варшавай Мінску.
Доўгія рукі Масквы
Кіраўніцтва Польшчы доўгі час змагалася за вызваленне Анджэя Пачобута. «Абмен на беларуска-польскай мяжы стаў кульмінацыяй складанай дыпламатычнай гульні, якая доўжылася два гады і была поўная драматычных паваротаў», — заявіў прэм’ер Дональд Туск.
Як сцвярджае Барташ Веліньскі, арышт і суд над Пачобутам у Беларусі стаў адной з галоўных праблем у адносінах Варшавы з Мінскам. Паводле слоў журналіста, беларускі рэжым быў зацікаўлены ў паляпшэнні адносін, у адкрыцці пунктаў пропуску. Але ў адказ з боку Польшчы заўсёды гучала патрабаванне: спачатку Пачобут.
У польскіх спецслужбах Gazeta Wyborcza распавялі, што пытанне вызвалення Анджэя Пачобута падымалася Варшавай яшчэ ў 2024 годзе, калі ў ходзе абмену паміж РФ і ЗША Польшча аддала расійскага шпіёна Паўла Рубцова. Амерыканскі бок абяцаў уключыць Пачобута ў наступны абмен, але ён не адбыўся — Масква вырашыла не весці перамовы з адміністрацыяй ЗША, якая сыходзіла, чакаючы вяртання ў Белы дом Дональда Трампа.
А калі ў мінулым годзе актывізаваліся перамовы паміж новай адміністрацыяй ЗША і Аляксандрам Лукашэнкам, імя Пачобута пастаянна знаходзілася ў ліку першых у спісе амерыканскіх патрабаванняў.
Веліньскі піша, што Анджэя Пачобута павінны былі вызваліць яшчэ ў канцы кастрычніка 2025 года. Беларускія і польскія спецслужбы ўжо абмяркоўвалі дэталі. Але тады працэс быў спынены па камандзе Лукашэнкі. Афіцыйнай прычынай была названа салідарнасць Польшчы з Літвой — Вільнюс закрыў мяжу з Беларуссю з-за налётаў метэазондаў, а Варшава адклала адкрыццё двух пунктаў пропуску.
Але суразмоўцы выдання прызналі — адмова была выклікана ціскам Расіі і асабіста наведалага Мінск міністра замежных спраў РФ Сяргея Лаўрова. Выказваецца здагадка, што Масква ўспрыняла абмен як прыкмету празмернай самастойнасці Мінска.
А цяпер абмен стаў магчымым таму, што вяртанне сваіх агентаў і археолага Буцягіна, затрыманне якога выклікала рэзананс у Расіі, было ў інтарэсах Масквы. Гэта пацвярджае і міністр-каардынатар спецыяльных службаў Польшчы Томаш Семоняк. Паводле яго слоў, учорашні вынік у значнай ступені вызначыў «той факт, што Расія, якая часта цягне за апошнія ніткі ў выпадку з Беларуссю, таксама была вельмі зацікаўлена ў ажыццяўленні гэтага абмену».
Зыходзячы з гэтага, абмен можна разглядаць як яшчэ адно сведчанне татальнай залежнасці беларускага рэжыму ад інтарэсаў і рашэнняў Крамля. Нават для вызвалення некаторых палітвязняў Лукашэнку патрэбна згода Масквы. Гэта тыя самыя чырвоныя лініі, за якія беларускі палітык, здаецца, выйсці не здольны. І «дабро» на абмен было атрымана ад Крамля толькі пасля таго, як Масква ўбачыла ў гэтым працэсе выгаду для сябе.
Намёк на пацяпленне
Уласна, у гэтыя чырвоныя лініі ўпіраецца і гіпатэтычнае пацяпленне адносін паміж Беларуссю і Польшчай, пра якое асцярожна загаварылі ў Варшаве.
Міністр замежных спраў Польшчы Радаслаў Сікорскі на сумеснай прэс-канферэнцыі са спецпасланнікам прэзідэнта ЗША Джонам Коўлам заявіў, што «Польшча заўсёды зацікаўленая ў добрасуседскіх адносінах з суверэннай, мірнай, развітай Беларуссю». І пра гатоўнасць «адказваць добрай воляй на жэсты добрай волі».
Але адразу ж нагадаў пра міграцыйны крызіс, метэазонды з кантрабандай. І пра тое, што «Пуцін хваліцца стварэннем у Беларусі пляцовак для запуску найноўшых расійскіх балістычных ракет, а таксама новых месцаў захоўвання тактычных ядзерных боегаловак». «Гэта недружалюбныя дзеянні Беларусі ў адносінах да нас», — падкрэсліў кіраўнік МЗС Польшчы.
«Польшча, безумоўна, зацікаўлена, каб адносіны (з Беларуссю — прим. Reform.news) былі нармальнымі. Аднак у якой ступені Лукашэнка незалежны ад Расіі і ў якой ступені можа дазволіць сабе такую палітыку?», — задаецца пытаннем міністр-каардынатар спецыяльных службаў Польшчы Томаш Семоняк.
Але абставіны з абменам Анджэя Пачобута даюць адназначны адказ на гэтыя пытанні. Занадта моцна зацягнуты вузел расійскай залежнасці, каб можна было гаварыць пра рэальнае пацяпленне адносін з суседзямі.
Падпішыцеся на наш тэлеграм-канал «Reform.news: Самае цікавае»
***
Меркаванні і ацэнкі аўтара могуць не супадаць з меркаваннем рэдакцыі Reform.news
