Інтэрв’ю Марыі Калеснікавай Financial Times справакавала дыскусію аб эфектыўнасці прапанаванага ёю алгарытму вырашэння задач, якія стаяць перад беларускімі дэмсіламі. І ўсё ж у нечым з ёй можна пагадзіцца.
Былая палітзняволеная і адна з лідараў пратэстаў 2020 года Марыя Калеснікава заклікала ЕС пайсці на дыялог з рэжымам Лукашэнкі. Тэзісы палітыка такія: па-першае, ізаляцыя Беларусі на руку Расіі. І «гэта робіць Беларусь менш бяспечнай і менш прадказальнай для Еўропы». Па-другое, на яе думку, «Лукашэнка — прагматычны чалавек. Ён разумее мову бізнесу. Калі ён гатовы да гуманітарных мер у адказ на аслабленне санкцый, уключаючы вызваленне зняволеных і допуск незалежных СМІ і НДА ў Беларусь, гэта неабходна абмеркаваць».
Але падобныя заклікі спараджаюць і шэраг пытанняў.
Навошта дыялог ЕС?
Пра што краіны Еўрасаюза могуць гаварыць з Лукашэнкам? І, галоўнае, з якой мэтай? Нагадаю яшчэ раз — санкцыі супраць беларускага рэжыму былі ўведзеныя не з-за рэпрэсій у нашай краіне. Не з-за палітвязняў. Прычынамі для гэтага сталі спачатку паветранае пірацтва, затым саўдзел афіцыйнага Мінска ў развязанай Расіяй вайне супраць Украіны, інструменталізацыя мігрантаў і справакаваны міграцыйны крызіс на межах ЕС.
Пра гэтыя праблемы еўрапейскія палітыкі, магчыма, і хацелі б пагаварыць. Але з кім? У тым, што менавіта Лукашэнка на ўсе сто працэнтаў вызначае сітуацыю ў Беларусі, у іх могуць быць цалкам абгрунтаваныя сумневы. Роўна як і разуменне таго, што дамаўляцца пра нешта важнае трэба зусім не з ім. А з тым, каго беларускі палітык называе «старэйшым братам». З Пуціным, які да гэтага часу разлічвае на працяг ваенных дзеянняў і на дасягненне сваіх мэтаў ва Украіне. З ім жа, а не з Лукашэнкам, трэба дамаўляцца пра вывад з нашай краіны рэальных або міфічных ТЯЗ і «Арэшніка». І залёты беспілотнікаў у Польшчу, і правакацыі з метэазондамі — у гэтых з’яў не толькі і не столькі беларускія карані. Дык ці мае сэнс абмяркоўваць балючыя пытанні з Лукашэнкам? Падобна, у Еўропе так не лічаць. Шмат у чым адсюль і вынікае скептыцызм да дыялогу з Мінскам.
Можна апеляваць да еўрапейскага гуманізму, да каштоўнасцяў, настойваючы на неабходнасці садзейнічання ў вызваленні палітвязняў. Трэк важны, тут не паспрачаешся. Хоць сам факт гандлю людзьмі з «прагматычным» дыктатарам у гэтыя каштоўнасці таксама не надта ўпісваецца. Але можна, верагодна, у выніку нават выкупіць тым ці іншым спосабам з краіны тых 1145 чалавек, якія ўключаныя праваабаронцамі ў спіс палітвязняў. Праўда, гэты падыход здольны стымуляваць рэжым да захопу новых. Што сёння ў Беларусі і адбываецца. Так што цікавыя рэжыму і абяцаныя еўрапейцамі «плюшкі» здольныя скончыцца значна хутчэй, чым нашы палітвязні.
Да таго ж, хай і ў меншых маштабах, але шляхам дыялогу з Лукашэнкам еўрапейцы ўжо неаднаразова хадзілі раней. І выдатна памятаюць, што папярэднія дамоўленасці і «адлігі» ў Беларусі заканчваліся яшчэ больш жорсткімі рэпрэсіямі. Які сэнс заходзіць на новы круг?
Асобная тэма — чаму гэты сумны досвед не жадаюць улічваць некаторыя прадстаўнікі беларускага дэмакратычнага лагера? Што ўсяляе ў іх надзею на тое, што гэтым разам падзеі будуць развівацца па іншым сцэнарыі?
Але адказ на пастаўленае Калеснікавай пытанне просты — Еўропа не гаворыць з Лукашэнкам таму, што размаўляць з ім сэнсу не бачыць.
Так, Лукашэнка заяўляе, што Беларусь павінна стаць мостам паміж Усходам і Захадам. Толькі з вялікай доляй верагоднасці гэты мост ён уяўляе як дарогу з аднабаковым рухам. Дзе на істотныя саступкі пойдзе толькі Еўропа. А ён, у лепшым выпадку, выключна на касметычныя.
Навошта гэта Лукашэнку?
Вядома, палітвязні — выгадны актыў у руках рэжыму, які можна паспрабаваць максімальна выгадна абмяняць. Па гэтым пытанні Мінск, магчыма, і гатовы да нейкіх, выкарыстоўваючы тэрміналогію Калеснікавай, «гуманітарных мер». Вось, ёсць ваш спіс, давайце абмяркоўваць, што ўзамен.
Але ці гатовы Лукашэнка згарнуць рэпрэсіі і вярнуцца хаця б да адноснай нармальнасці 2016–2019 гадоў? Хутчэй не, чым так. Таму што яму гэта зусім ні да чаго. Не для таго зачышчалася «паляна», каб цяпер зноў пусціць пасвіцца на яе ненавісныя незалежныя СМІ, НДА і іншых дэструктыўных, з пункту гледжання рэжыму, элементаў. Асабліва на фоне непазбежна набліжанага транзіту. У бліжэйшыя гады ў Беларусі павінна быць ціха, як на могілках. У гэтым і заключаецца канчатковая мэта рэпрэсій. Менавіта таму некалькі наіўным выглядае тэзіс Калеснікавай пра тое, што «калі-небудзь рэжым зменіцца. І да таго часу там ужо не павінна быць выпаленай зямлі. Мы павінны падрыхтаваць глебу».
Тое, што рана ці позна рэжым зменіцца, — факт бясспрэчны. Праўда, у лепшы ці ў горшы бок — пытанне адкрытае. Але бясспрэчна і тое, што ён не дапусціць, каб выпаленая зямля аказалася засеянай новымі парасткамі. Старанна і крывава выкарчаванымі да гэтага. Падрыхтоўваць глебу ў бліжэйшай перспектыве давядзецца звонку, як бы ні хацелася адваротнага.
Адпаўзці ад Расіі? Магчыма, Лукашэнка і хацеў бы дыстанцыявацца. Але часы ўжо не тыя, што дзесяць гадоў таму. Захоп Нікаласа Мадуры стаў паказальнай акцыяй. Беларускі палітык выдатна разумее: у выпадку чаго верталёт са спецназам за ім прыляціць не з Захаду, а з Усходу. «Старэйшы брат» здраду спыніць на корані. Так што «адпаўзанне», калі і будзе, то выключна паказушнае. Такое, каб не раззлаваць Крэмль. У яго адносінах з Масквой за апошнія гады змянілася занадта шмат, каб браць за арыенцір прыклады даўно мінулых дзён.
Што да санкцый, то яны, безумоўна, балючыя. Але не смяротныя. А скончыцца вайна — дык і іх з вялікай доляй верагоднасці здымуць. Пакуль жа можна пацярпець, у надзеі ўсё ж вытаргаваць да гэтага моманту нешта за закладнікаў. А не — рэжым таксама не абрынецца. Лукашэнка не гарыць, ён можа чакаць. Так што ісці на істотныя саступкі яму рэзонаў няма.
Ды і дыялог з Лукашэнкам «праз галаву» беларускіх дэмсіл наўрад ці з’яўляецца добрым рашэннем. З тэзісам Паўла Латушкі «нічога пра нас без нас» цяжка не пагадзіцца. Не для таго беларускія дэмсілы з такой цяжкасцю набывалі суб’ектнасць, каб цяпер яе аддаць. А на тое, што рэжым сёння пойдзе на трохбаковы дыялог, надзей мала.
Два розныя трэкі
Уяўляецца, што найбольш мэтазгодна было б падзяліць абмяркоўванае пытанне і заклік Калеснікавай на два асобныя складнікі.
Першая і найбольш актуальная — вызваленне палітвязняў. І тое, што будуць схопленыя новыя закладнікі, не аргумент не ратаваць нікога. Тут, магчыма, і варта было б падштурхоўваць еўрапейскіх палітыкаў да дзеянняў. Асабліва, калі ўдасца дамагчыся выніку «малой крывёю», «парадаваўшы» рэжым самім фактам таго, што з ім размаўляюць, вяртаннем паслоў або адкрыццём пары памежных пераходаў. Не выключана, што тая ж Польшча пайшла б на такі крок, апынуўшыся сярод вызваленых Анджэй Пачобут і іншыя грамадзяне гэтай дзяржавы. Так, па шляху ўзнікне нямала складанасцяў. Ці задаволіць гэта Лукашэнку, ці ён запатрабуе большага? Еўропе ўласная бяспека па зразумелых прычынах таксама важнейшая, чым беларускія палітвязні, бо вайна і агрэсіўная Расія ў еўрапейцаў пад бокам. Тым не менш дыялог па гэтым пытанні з рэжымам магчымы і нават пажаданы. Гэта гуманітарны трэк, у ходзе якога цалкам можна абысціся і без удзелу дэмсіл. Важна, каб у выніку максімальна магчымая колькасць людзей апынулася на волі.
А вось зняцця санкцый да заканчэння вайны дамагчыся наўрад ці рэальна. І гэта таксама трэба ўлічваць. І змены ўнутры краіны, любыя пытанні лібералізацыі варта вынесці за дужкі, разглядаючы асобна ад праблемы палітвязняў. Відавочна, што гэтая частка праграмы патрабуе значна больш намаганняў, часу і фарміравання адпаведных умоў. Якраз тое, што гэтыя два трэкі часта змешваюцца ў адзін, прыводзіць да непаразумення і рознагалоссяў.
Так што ў тым, што датычыцца праблемы вызвалення людзей, з Калеснікавай можна пагадзіцца. Не факт, што ЕС зможа дапамагчы, але паспрабаваць варта. У астатнім жа пагадзіцца цяжка — надзея на тое, што нехта іншы, у прыватнасці Еўропа, вырашыць беларускія пытанні, а мы пасля гэтага ўедзем у краіну на белым кані «падрыхтоўваць глебу», рэалістычным сцэнарыем ніяк не выглядае. Хоць бы таму, што рэжым здавацца зусім не мае намеру і адчувае сябе дастаткова моцным, каб працягваць супрацьстаянне. А ў гульні пад назвай «крок наперад і два назад» ужо нагуляліся. Пара, нарэшце, вывучыць урокі.
Падпішыцеся на наш тэлеграм-канал «Reform.news: Самае цікавае»
***
Меркаванні і ацэнкі аўтара могуць не супадаць з меркаваннем рэдакцыі Reform.news
