Вярхоўны суд Беларусі прызнаў Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт разам з яго структурнымі падраздзяленнямі «экстрэмісцкай арганізацыяй». Узнікае пытанне — чаму гэта адбылося менавіта цяпер? У рэжыму проста «дайшлі рукі», ці ж у гэтага рашэння можа быць і іншая, дадатковая матывацыя?
Прасоўванне «ідэй еўрапейскасці»
Як паведамілі ў Генпракуратуры, дзейнасць ЕГУ, яго падраздзяленняў, а таксама выкарыстанне сімволікі і атрыбутыкі ўніверсітэта забаронены на тэрыторыі Беларусі.
Нельга сказаць, што гэта рашэнне было нечаканым. У жніўні 2025 года былі прызнаны «экстрэмісцкімі» сайт і сацсеткі ўніверсітэта. А ў верасні тагачасны генеральны пракурор Андрэй Швед звярнуўся ў Вярхоўны суд з заявай аб прызнанні Еўрапейскага гуманітарнага ўніверсітэта «экстрэмісцкай арганізацыяй». У снежні Швед быў прызначаны старшынёй Вярхоўнага суда і ўжо ў новым статусе вынес рашэнне па ўласнай заяве.
Тады паведамлялася — паводле версіі Генпракуратуры, ЕГУ «праводзіць мэтанакіраваную працу па дэстабілізацыі сацыяльна-палітычнай абстаноўкі ў краіне, аказвае метадычную, арганізацыйную і фінансавую дапамогу прадстаўнікам радыкальна палітызаваных груповак і выкарыстоўваецца спецыяльнымі службамі некаторых суседніх дзяржаў для нанясення шкоды інтарэсам Беларусі ў палітычнай, гуманітарнай і інфармацыйнай сферах». А таксама рыхтуе моладзь «да рэалізацыі заходніх сцэнарыяў трансфармацыі палітычнай сістэмы», «прасоўвання «альтэрнатыўных» трактоўак гістарычных, культурных і іншых падзей», а таксама прасоўвання «так званых дэмакратычных каштоўнасцей, ідэй „еўрапейскасці”».
У віну ЕГУ ставілася і ўзаемадзеянне з рознымі арганізацыямі, якія раней у Беларусі былі прызнаны «экстрэмісцкімі фарміраваннямі» або «тэрарыстычнымі арганізацыямі». У прыватнасці, згадваліся «Каманда Святланы Ціханоўскай» і Аб’яднаны пераходны кабінет (АПК).
Практычна ў такіх жа фармулёўках пракаментаваў рашэнне Вярхоўнага суда аб прызнанні ЕГУ «экстрэмісцкай арганізацыяй» начальнік упраўлення Генпракуратуры Дзмітрый Брылёў.
«Арганізацыя» vs «фарміраванне»
У маі 2021 года была апублікавана новая рэдакцыя закона «Аб супрацьдзеянні экстрэмізму», палажэнні якога ўступілі ў сілу ў чэрвені таго ж года. Змены значна пашырылі вызначэнне паняцця «экстрэмізм» і «экстрэмісцкая дзейнасць». Так, напрыклад, да «экстрэмісцкай дзейнасці» былі дададзены распаўсюджванне «загадзя ілжывых звестак аб палітычным, эканамічным, сацыяльным, ваенным або міжнародным становішчы Рэспублікі Беларусь, прававым становішчы грамадзян у Рэспубліцы Беларусь, якія дыскрэдытуюць Рэспубліку Беларусь», «абраза прадстаўніка ўлады ў сувязі з выкананнем ім службовых абавязкаў», «дыскрэдытацыя органаў дзяржаўнай улады і кіравання» і шэраг іншых дзеянняў.
Было ўведзена паняцце «экстрэмісцкага фарміравання», якое замяніла раней ужываную фармулёўку «экстрэмісцкая група». Згодна з законам, гэта «група грамадзян, якая ажыццяўляе экстрэмісцкую дзейнасць, альбо аказвае іншае садзейнічанне экстрэмісцкай дзейнасці, альбо прызнае магчымасць яе ажыццяўлення ў сваёй дзейнасці, альбо фінансуе экстрэмісцкую дзейнасць». Для прызнання «экстрэмісцкім фарміраваннем» дастаткова адпаведнага рашэння МУС або КДБ.
Паняцце «экстрэмісцкая арганізацыя» існавала ў законе і раней. Гэта арганізацыя, «якая ажыццяўляе экстрэмісцкую дзейнасць, альбо прызнае магчымасць яе ажыццяўлення ў сваёй дзейнасці, альбо фінансуе экстрэмісцкую дзейнасць». У новай рэдакцыі закона да гэтага пераліку была дададзена фармулёўка «альбо аказвае іншае садзейнічанне экстрэмісцкай дзейнасці». Для прызнання «экстрэмісцкай арганізацыяй» неабходна рашэнне суда. А калі гаворка ідзе пра замежныя або міжнародныя арганізацыі — Вярхоўнага суда Беларусі на падставе заявы генеральнага пракурора. Што і адбылося ў сітуацыі з ЕГУ.
Складзенай практыкі няма
Што ж пагражае студэнтам і выкладчыкам ЕГУ пасля рашэння аб прызнанні навучальнай установы «экстрэмісцкай арганізацыяй»?
Юрыст праваабарончага цэнтра «Вясна» Павел Сапелка распавёў DW, што беларускі рэжым можа задзейнічаць як мінімум два артыкулы Крымінальнага кодэкса — аб садзейнічанні экстрэмісцкай дзейнасці і аб яе фінансаванні. У першым выпадку гэта частка 4 артыкула 361, якая прадугледжвае пакаранне ў выглядзе абмежавання волі на тэрмін да 4 гадоў або пазбаўлення волі на тэрмін ад 2 да 6 гадоў са штрафам або без штрафу. У другім — частка 2 артыкула 361, якая прадугледжвае арышт або абмежаванне волі на тэрмін да 5 гадоў або пазбаўленне волі на тэрмін ад 3 да 5 гадоў са штрафам або без штрафу. У выпадку, калі тыя ж дзеянні здзейснены паўторна, тэрміны пакарання павялічваюцца.
«Атрымліваецца, што ўжо цяпер злачынствам з’яўляецца аплата навучання ў ЕГУ, яшчэ нейкія фінансавыя ўнёскі. Магчыма, нават навучанне і праца ва ўніверсітэце», — кажа Павел Сапелка. Юрыст адзначыў, што гісторыя з ЕГУ — першы выпадак, калі ўніверсітэт прызнаны «экстрэмісцкім» у Беларусі. А значыць, прынятай практыкі няма, і незразумела, у які бок яна разгорнецца.
Пакуль цяжка сказаць, наколькі далёка ўлады гатовы зайсці ў пераследзе ЕГУ. Тым больш што сёння ў краіне працуе нямала яго выпускнікоў. У тым ліку і дзяцей чыноўнікаў рознага ўзроўню. Аднак калі маеш справу з беларускім рэжымам, не варта выключаць і найгоршыя сцэнарыі.
У сувязі з гэтым «Вясна» рэкамендавала выкладчыкам, студэнтам і людзям, якія маюць любыя іншыя сувязі з ЕГУ, не вяртацца ў Беларусь. Не ўзаемадзейнічаць з яго сацыяльнымі сеткамі. Праваабаронцы раяць былым студэнтам і выкладчыкам універсітэта падрыхтавацца да магчымых праверак, ператрусаў і затрыманняў. Цалкам схаваць або выдаліць любыя згадкі пра навучанне або працу ў ЕГУ з публічных профіляў, ачысціць гісторыю перапіскі і фотаархівы, адпісацца ад старонак універсітэта са сваіх асноўных акаўнтаў. Тым, хто пражывае ў Беларусі, настойліва рэкамендуецца схаваць або знішчыць дамовы аб навучанні або супрацоўніцтве з універсітэтам, дыпломы, іншыя дакументы са згадваннем ЕГУ, а таксама мерч універсітэта.
Кіраўніцтва ЕГУ выступіла з заявай, у якой адзначыла, што «працягвае сваю дзейнасць у адпаведнасці з гэтымі прынцыпамі і застаецца прасторай для адукацыі і развіцця». Аднак зразумела, што рашэнне Вярхоўнага суда непазбежна пацягне за сабой адток беларускіх студэнтаў. Рызыкі высокія, ды і аплачваць навучанне з Беларусі цяпер небяспечна. У сувязі з гэтым, верагодна, і ўніверсітэту давядзецца ў той ці іншай ступені скарэктаваць свой фармат.
Яшчэ адзін рычаг ціску?
«Прызнанне ЕГУ «экстрэмісцкай арганізацыяй» — чарговае пацверджанне таго, што рэжым разглядае свабодную і незалежную адукацыю як пагрозу», — так пракаментаваў дзеянні беларускіх уладаў саветнік Святланы Ціханоўскай па прававых пытаннях Леанід Марозаў.
І гэта, безумоўна, адна з прычын ціску на ЕГУ. Рэжыму неабходны поўны кантроль над выхаваннем і адукацыяй беларусаў. Але, цалкам верагодна, гэта не адзіная прычына.
Сёння беларускі рэжым актыўна цісне на Літву. Метэазонды, няспынны паток нелегальных мігрантаў. Гэтыя дзеянні галоўны саветнік прэзідэнта Літвы Дэйвідас Матулёніс назваў «прымусовай спробай уцягнуць нас (кіраўніцтва Літвы — заўв. Reform.news) у дыялог». Афіцыйнаму Мінску вельмі неабходны транзіт праз літоўскія парты, асабліва ў святле намечанай «вялікай здзелкі» з адміністрацыяй Дональда Трампа. ЗША ўжо знялі санкцыі з беларускага калію, а Аляксандр Лукашэнка заяўляў, што прапаноўваў ЗША купіць Нежынскі ГАК.
Спецыяльны пасланнік прэзідэнта ЗША Джон Коўл у інтэрв’ю LRT казаў, што хацеў бы, каб Літва і беларускі рэжым «пачалі вырашаць праблемы паміж сабой, каб мы маглі наладзіць гандаль паміж дзвюма краінамі, гандаль з Еўропай і з Злучанымі Штатамі. Напрыклад, калійныя ўгнаенні з Беларусі павінны праходзіць праз Літву, і гэта адкрыла б для іх доступ у Еўропу — аж да Злучаных Штатаў».
Але кіраўніцтва Літвы пакуль на кампрамісы не ідзе. Прэзідэнт Гітанас Наўседа ў пачатку красавіка заявіў, што «ў канцы лютага тэрмін дзеяння гэтых санкцый (санкцый ЕС, якія абмяжоўваюць транзіт калійных угнаенняў з Беларусі — заўв. Reform.news) быў падоўжаны на 12 месяцаў. Еўропа, безумоўна, не гатова парушаць усталяваны тэрмін падаўжэння ў дадзены момант. Але гэтыя 12 месяцаў рана ці позна пройдуць».
Але гэты тэрмін — занадта доўгі для беларускага рэжыму. Яму праблему трэба вырашаць хутчэй. А таму нельга выключаць, што прызнанне ЕГУ «экстрэмісцкай арганізацыяй» — яшчэ адзін рычаг ціску на ўлады Літвы. Бо перш за ўсё гэта літоўская навучальная ўстанова.
МЗС Літвы расцаніла рашэнне Вярхоўнага суда Беларусі як «палітычна матываванае, неабгрунтаванае і такое, што парушае прынцыпы міжнароднага права і суверэнітэт Літоўскай Рэспублікі». У ведамстве заявілі, што «Літва не прызнае ніякай юрыдычнай сілы гэтага рашэння на тэрыторыі краіны, патрабуе яго неадкладнай адмены і папярэджвае, што такія дзеянні яшчэ больш ускладняць адносіны паміж Літвой і Беларуссю».
Але беларускі рэжым можа ўскладняць адносіны наўмысна, каб такім чынам паспрабаваць «праціснуць» літоўцаў. Не губляючы пры гэтым уласнага твару і не выконваючы цалкам абгрунтаваныя патрабаванні Вільнюса. Магчыма, у разліку на тое, што ў сітуацыю ўмяшаецца Вашынгтон, угаварыўшы Літву змякчыць пазіцыю. А значыць, да метэазондаў, мігрантаў, літоўскіх фур і крыміналізацыі ЕГУ ў перспектыве можа дадацца нешта яшчэ. Дэфіцыту крэатыўных ідэй пра тое, як нашкодзіць суседзям, у рэжыму не было і няма.
Падпішыцеся на наш тэлеграм-канал «Reform.news: Самае цікавае»
***
Меркаванні і ацэнкі аўтара могуць не супадаць з меркаваннем рэдакцыі Reform.news
