Фото: BKT
Прагнозы спраўджваюцца — міністр замежных спраў Літвы Кястуціс Будрыс заявіў пра ціск з боку ЗША. Вашынгтон зацікаўлены ў аднаўленні транзіту беларускага калію. Апетыты Лукашэнкі растуць, а адміністрацыя Трампа ў пэўным сэнсе апынулася закладніцай перамоваў з беларускім рэжымам. А таму таварны цягнік з калійнымі ўгнаеннямі, які ідзе з нашай краіны ў напрамку Клайпеды, зусім не выглядае нечым з вобласці фантастыкі.
Яшчэ восенню мінулага года мы меркавалі, што для ціску на Літву Аляксандр Лукашэнка мог заручыцца падтрымкай ЗША. Тады на пасяджэнні Саўбеза беларускі палітык падняў стаўкі, запатрабаваўшы ад Вільні не толькі перамоваў, але і кампенсацыі шэрагу страт, якія яго рэжым панёс з-за санкцый. Выглядала гэта з боку афіцыйнага Мінска максімальна самаўпэўнена. Калі, вядома, выключыць з раўнання Вашынгтон. А ён, мяркуючы па заяве Будрыса, актыўна ўдзельнічае ў працэсе. Магчыма, у гэтым і заключалася сутнасць той самай «вялікай здзелкі» з ЗША, перспектывамі якой хваліўся Лукашэнка.
У снежні 2025 года спецпасланнік прэзідэнта ЗША Джон Коўл заявіў пра прынятае Вашынгтонам рашэнне зняць санкцыі з беларускіх калійных угнаенняў. Упраўленне па кантролі за замежнымі актывамі выдала ліцэнзію на здзяйсненне аперацый з «Беларуськаліем», БКК і іх даччынымі структурамі. Для афіцыйнага Мінска гэта, безумоўна, стала важным вынікам перамоваў з Вашынгтонам, якія працягваюцца. Аднак само па сабе зняцце амерыканскіх санкцый толькі часткова вырашала калійную праблему беларускага рэжыму. З улікам санкцый ЕС, якія працягваюць дзейнічаць, і адсутнасці доступу да марскіх партоў гарбуз яшчэ не ператвараўся ў карэту. Неабходна было дабівацца большага.
Уступіўшы ў дыялог з Лукашэнкам і дамагаючыся вызвалення палітвязняў шляхам змякчэння ціску, адміністрацыя Дональда Трампа сама апынулася закладніцай гэтага трэка. Проста таму, што, цвяроза ацэньваючы сітуацыю, разумеючы памкненні Вашынгтона, а таксама хай і невялікую, але іміджавую каштоўнасць вызвалення палітвязняў для прэзідэнта ЗША, Лукашэнка можа перыядычна падымаць стаўкі. Патрабаваць узамен усё больш і больш. Дапусцім, спачатку быў інтарэс да зняцця санкцый з яго самалёта і з кампаніі «Белавія» — без афіцыйна пастаўленых запчастак і праграмнага забеспячэння лётаць страшнавата. А калі гэтага ўдалося дамагчыся, апетыты ўзраслі. І раслі далей. Пасля зняцця ЗША санкцый з «Беларуськалія» і БКК, прыйшоў час запатрабаваць большага — няхай цяпер Вашынгтон націсне на краіны ЕС і даможацца зняцця еўрапейскіх санкцый на беларускі калій і яго транзіт.
Алею ў агонь дадала і прапанова Лукашэнкі амерыканцам купіць Нежынскі ГАК. Складана сказаць, наколькі гэтая ідэя зацікавіла адміністрацыю Дональда Трампа — маштабы вытворчасці камбіната параўнальна сціплыя. Але тое, што можа здацца малаперспектыўным у маштабах дзяржавы, цалкам здольна зацікавіць асобных набліжаных асоб, гатовых укласціся ў падобны бізнес. Праўда, без транзіту і доступу да марскіх партоў прывабнасць, а, адпаведна, і кошт гэтай гіпатэтычнай здзелкі імкліва зніжаюцца.
Пасля леташняй заявы Коула пра зняцце санкцый ЗША з беларускіх калійных угнаенняў у Вільні нібы ў ваду глядзелі. У снежні 2025 года прэм’ер-міністр Літвы Інга Ругінене казала, што ЗША не патрабавалі ад Літвы разгледзець магчымасць аднаўлення транзіту беларускага калію. Праўда, адзначыла, што калі такі запыт паступіць, ён будзе разгледжаны. Саветнік прэзідэнта Літвы Дэйвідас Матулёніс казаў, што пытанне пра транзіт амерыканскім бокам не падымаецца. Але дапускаў, што ў выпадку яго ўзнікнення, станоўчае рашэнне Вільні можа быць увязана з вайсковай прысутнасцю ЗША.
Магчыма, тады Вашынгтон і не фарсіраваў гэтае пытанне. Затое фарсіраваў яго Аляксандр Лукашэнка, якому рыторыка літоўскіх палітыкаў магла дадаць упэўненасці ў тым, што пры пэўных умовах мэта дасягальная. Беларускі рэжым закідваў Літву метэазондамі з кантрабандай, якія перыядычна паралізуюць працу Віленскага аэрапорта. Да канца зімы нелегальны міграцыйны паток быў практычна цалкам перанакіраваны на беларуска-літоўскую мяжу. Мінск патрабаваў перамоваў з Літвой на ўзроўні МЗС і ўтрымліваў у закладніках літоўскія фуры. Увогуле, ціснуў, як мог, спрабуючы сілай прымусіць літоўскія ўлады пайсці на кампраміс. Наўрад ці Вашынгтон задавальняюць гэтыя метады, але пакласці ім канец не хапае альбо рычагоў, альбо жадання.
Чарга ЗША падціснуць Літву прыйшла пазней. У сакавіку гэтага года, пасля чарговай сустрэчы з Лукашэнкам, Джон Коул заявіў: ЗША зацікаўленыя, каб адносіны паміж Беларуссю і Літвой палепшыліся. Чаму менавіта тады Коул зрабіў гэтую заяву? Верагодна, таму, што якраз у канцы сакавіка Упраўленне па кантролі за замежнымі актывамі (OFAC) Міністэрства фінансаў ЗША афіцыйна зняло ўсе санкцыі з БКК і «Беларуськалія». Коул, вядома ж, быў у курсе. Прыйшоў час і адміністрацыі Трампа ўключацца ў працэс.
У Вільні да намёку Коула, відаць, паставіліся недастаткова сур’ёзна. І Вашынгтону давялося брацца за справу рашучэй. Вынікам стала сённяшняя заява кіраўніка МЗС Літвы Будрыса пра тое, што «ціск з’яўляецца». І, не выключана, будзе ўзмацняцца.
Са свайго боку цісне і Лукашэнка. Літоўскія фуры ён быў вымушаны адпусціць пасля сакавіцкага візіту Джона Коўла ў Мінск. Затое перайшоў да звыклай і эфектыўнай тактыкі захопу закладнікаў — беларускі КДБ адсправаздачыўся пра затрыманне грамадзяніна Літвы Міраславаса Троцкіса, які, як сцвярджаецца, быў агентам літоўскіх спецслужбаў. Нельга выключаць, што шпіён з Троцкіса такі ж, як з нядаўна вызваленага польскага манаха Гжэгажа Гавела, абвінавачанні супраць якога ў разведвальнай дзейнасці выглядалі вельмі непераканаўча. А метэазонды з кантрабандай як ляцелі ў Літву, так і працягваюць ляцець.
А кіраўнік МЗС Лукашэнкі Максім Рыжанкоў шантажуе Літву Польшчай, з якой, як лічыць міністр, усе пытанні вырашаныя. Намёк хай і нязграбны, але даволі празрысты — не пагодзіцеся вы, ЗША дамовяцца пра транзіт з палякамі, у якіх таксама ёсць парты на Балтыцы.
Ці ўдасца ў выніку ЗША зламаць супраціў? Цалкам верагодна, што так. Нягледзячы на словы міністра Будрыса пра тое, што Літва не можа самастойна адмяніць санкцыі, паколькі яны ўзгодненыя на ўзроўні Еўрасаюза.
Пазіцыя краін ЕС па беларускай праблематыцы шмат у чым залежыць ад пазіцыі суседзяў нашай краіны — Літвы, Польшчы, Латвіі. І калі яны выступяць за зняцце санкцый, то ўмоўныя Іспанія і Партугалія, для якіх гэта зусім не першарадная праблема, наўрад ці будуць асабліва ўпірацца.
У Вашынгтона знойдзецца, што прапанаваць Літве. Напрыклад, вайсковую прысутнасць ЗША, пра пажаданасць якой проста казаў саветнік прэзідэнта Літвы Дэйвідас Матулёніс. Магчыма, знойдуцца і іншыя пернікі. Стомленасць ад пастаянных правакацый на мяжы таксама здольная сыграць сваю ролю.
А не — можна паспрабаваць дамовіцца з Польшчай, з якой у ЗША выдатныя адносіны. І якая ў гэтых адносінах вельмі зацікаўленая. Як, зрэшты, і Літва.
Таму таварняк з беларускімі ўгнаеннямі, які ідзе ў напрамку Клайпеды, зусім не выглядае ненавуковай фантастыкай.
Іншая размова, што апетыты Аляксандра Лукашэнкі таксама будуць расці проста прапарцыянальна саступкам, якіх яму ўдасца дамагчыся. Рэпрэсіі ў Беларусі не спыняюцца. Цудоўна, што на волю выходзяць палітвязні. Бяда, што на іх месцы аказваюцца новыя. І змяніць гэтую парадыгму ЗША пакуль не ўдаецца.
Магчыма, пакуль. Магчыма, і такой мэты Вашынгтон перад сабой не ставіць. Але як бы там ні было, асартымент «плюшак», якія адміністрацыя Трампа здольная прапанаваць Лукашэнку, канечны. А вось што адбудзецца, калі яны ўсё ж скончацца, мы пакуль не ведаем. Але пакуль амерыканскі трэк працягваецца. І Джон Коул зноў збіраецца ў Мінск. Застаецца чакаць добрых навін і імёнаў новых вызваленых. Само па сабе гэта цудоўна. Але надзея ж на нешта большае так і застаецца вельмі прывіднай.
Падпішыцеся на наш тэлеграм-канал «Reform.news: Самае цікавае»
***
Меркаванні і ацэнкі аўтара могуць не супадаць з меркаваннем рэдакцыі Reform.news