Максім Знак — юрыст, адвакат і палітвязень, які стаў адным з сімвалаў беларускага супраціву 2020 года — ужо два месяцы на волі. За кратамі ён правёў больш за пяць гадоў, значную частку якіх — у поўнай ізаляцыі, ШЫЗА і ПКТ. Але менавіта ў зняволенні нарадзіўся «Зэкамерон» — кніга, якая атрымала міжнароднае прызнанне і была перакладзена на многія еўрапейскія мовы. Кніга, якую ўвасобілі на сцэне «Вольныя Купалаўцы», і якая стала адным з найвядомейшых твораў беларускай літаратуры апошніх гадоў. Сёння Максім Знак у Гданьску адзначае Дзень роднай мовы на адмысловай сустрэчы, дзе прагучаць яго вершы і песні.
А напярэдадні імпрэзы ён пагадзіўся распавесці Reform.news пра тое, як творчасць нараджаецца нават у самых невыносных умовах. Як рукапісы пісьменніка «прасочваліся» праз краты і чаму беларуская мова стала для яго паратункам.
«Для мяне найгалоўнейшая ўзнагарода — прызнанне беларускай публікі»
— Максім, прайшло два месяцы з часу вашага вызвалення. Як вашыя справы?
— Месяцы праляцелі вельмі хутка і, здаецца, што па турэмных мерках зроблена шмат, а мяркуючы па планах — не так і многа. Разабраўся вось з жытлом, цяпер жыву ў Варшаве на Празе. Зрабіў медычны чэкап, даведаўся, што буду жыць, але трэба пэўныя хваробы падлячыць. Вось думаю, што рабіць далей, кім быць, калі вырасту (усміхаецца).
Захацелася сустракацца з людзьмі, штосьці рабіць творчае, і з маёй кніжкай «Зэкамерон» неяк усё разам і склалася. Ва Уроцлаве распачаў тур з маёй кнігай і далей планую наведаць з сустрэчамі іншыя гарады. Ды ўсё ж няпэўнасць прысутнічае: дні праходзяць-лятуць, і не з’явілася адчуванне таго, што атрымліваецца ўжо знаходзіць дастаткова часу на тое, што мушу рабіць у гэтым свеце. Не выбудавалася руціна, якая дае адчуванне кантролю. Але раблю што магу, і мяркую, што хуткім часам з’явяцца штодзённыя заняткі, якія дадуць мне пачуццё «якара».
— Ва Уроцлаве мела шчасце назіраць, як да вас выстраілася вялізная чарга за аўтографам пасля спектакля «Зэкамерон» паводле вашай кнігі. Вы падпісвалі асобнікі не адну гадзіну! Гэта было вельмі кранальна і сведчыла пра поспех вашай кнігі не толькі сярод міжнароднай аўдыторыі — твор атрымаў шмат пачэсных узнагарод, — але і сярод беларусаў. Ці былі вы гатовы да такога поспеху «Зэкамерона»?
— Мне здаецца, што мая найлепшая ўзнагарода — акурат рэакцыя людзей, якія са шчаслівай усмешкай стаялі ў гэтай чарзе. Хоць, зразумела, стаяць у чарзе — не вельмі прыемны занятак, але ўсё было ветліва і весела. Мне вельмі спадабалася атмасфера! Па шчырасці, для мяне раздаваць аўтографы — той яшчэ занятак. Не ведаю, як гэта рабіць. Але намагаўся кожнаму пісаць рознае, цікава было прыдумляць нешта новае.
Наконт міжнародных узнагарод: «Зэкамерон» сапраўды атрымаўся на дзіва паспяховым праектам у міжнародным плане. І хачу падкрэсліць, што гэта адбылося не толькі праз мой досвед, а праз агульны, беларускі. На маю думку, пісьменнік, творца не можа быць выключаным з культурніцкай прасторы сваёй нацыі. Калі я пішу, ці хтосьці іншы, мы транслюем тое, што некалі чулі ў жыцці — ад сяброў, сваякоў, сустрэчных людзей. Усё, што здараецца, адбываецца праз тое, што мы выхаваны ў гэтай нацыі. І для мяне найгалоўнейшая ўзнагарода — гэта менавіта прызнанне беларускай публікі.
Разумею, што ў нейкай ступені мой поспех датычыцца мастацкага твора, але і ў нейкай ступені — людзі шчаслівыя, што кагосьці вызвалілі, і ёсць жывы чалавек, да якога можна дацягнуцца, атрымаць аўтаграф. Але і ў першым, і ў другім выпадку гэта прыемна.
«Тэксты будучай кнігі перадаваў праз іншых людзей»
— Максім, нават пералічу адзнакі «Зэкамерона». Ваша кніга ўвайшла ў шорт-ліст брытанскай прэміі Рэспублікі Свядомасці, атрымала прэмію Цэнтра Вацлава Гавела «Парушэнне спакою», была перакладзена на англійскую, нямецкую, шведскую, дацкую мовы. Але хацелася б вярнуцца да пачатку, у той момант, калі яна толькі пачала нараджацца. Што сталася імпульсам для яе напісання? І як сталася магчымым, што кніга выйшла на волю?
— Вы маеце рацыю, шмат маіх рукапісаў, напісаных пасля, былі канфіскаваныя. Але «Зэкамерону» ўдалося прасачыцца праз краты. Я пачаў яго пісаць яшчэ ў СІЗА на Валадарскага. Гэта быў 2020 год, і тады яшчэ былі магчымасці перадаваць штосьці з месцаў зняволення.
Першым апавяданнем стаў твор пра «Суд Лінча». Гэта гісторыя пра чалавека, які свята верыў, што ёсць нейкая вышэйшая судовая ўстанова, да якой можна звярнуцца па справядлівасць. Назву гэтай нібыта інстанцыі — «Суд Лінча» — напісаў яму падчас этапіравання вельмі дасведчаная крыніца – «страгач», і чалавек быў упэўнены, што такая інстытуцыя існуе. Як праўнік я намагаўся растлумачыць хлопцу, што гэта здзек, але ён не верыў. Чалавек пабыў у нас літаральна адну ноч і паехаў далей шукаць праўды з гэтым судом, але гэтая гісторыя мяне моцна ўразіла, і я занатаваў яе. А потым працягнуў пісаць іншыя — і стараўся зрабіць так, каб кожная з іх змяшчалася на адзін аркуш сшытка. Такія кароткія замалёўкі, апавяданні.
— Вы ў той час атрымлівалі шмат лістоў, так?
— Вялізную колькасць. І пісаў столькі ж. Напрыклад, у мяне былі так званыя «неверагодныя лісты», якія нагадвалі насценгазету. (Я з 4-га класа рабіў насценгазеты, і тыя навыкі засталіся (усміхаецца). У тых маіх «неверагодных лістах» былі розныя рубрыкі, дзе я дзяліўся інфармацыяй, што тут у нас адбываецца, ды не толькі. Цэнзары спачатку прапускалі гэтую творчасць, а з часам сталі разумець, што адбываецца нешта не тое, і «неверагодныя лісты» перасталі даходзіць да адрасатаў.
Тады я змяніў фармат: браў той вялізны ліст і адну рубрыку з яго пісаў аднаму сябру, другую — другому, а трэцюю — трэцяму. Атрымліваліся такія пазлы, якія, калі сабраць, складваюцца ў першапачатковы варыянт. Пазлы збіраліся ў маёй сястры. Потым, калі ўжо пачалі спыняць усё, што магчыма, добра спрацаваў дасланы роднымі набор метафарычных картачак (гульні Дзіксіт, Імаджынарыум), з якімі можна гуляць у розныя асацыяцыі. Я ўжо з дапамогай іх пачаў пісаць сваю міні-біяграфію ў двух-трох сказах і адпраўляць на волю розным карэспандэнтам. Словам, мы чынілі самыя розныя эксперыменты з лістамі, за якімі кантралёры і адміністрацыя не паспявалі і сачыць. Толькі яны «закрываюць» адзін эксперымент, я ўжо распачынаю іншы. І такім чынам, напрыклад, мне ўсё ж удалося «афіцыйна» перадаць першыя сем частак «Зэкамерона».
— Але што было далей? У «Зэкамероне», нагадаю, сто апавяданняў. Як удалося перадаць астатнія дзевяноста тры?
— Праз іншых людзей. Нагадаю, што гэта была «Валадарка», і кожны дзень людзі ездзілі на суды. Зразумела, што шмат хто з тых, хто паехаў, ужо не вяртаўся — атрымліваў «хімію», скажам. Тых, хто такім чынам выходзіў, не правяралі так шчыльна, як нас.
— А потым, як ва «Уцёках з Шоўшэнка», трэба было прыйсці з гэтым лістом у пэўнае месца?
— Не, проста даў кантакт і ўсё, ніякіх хітрыкаў не было (усміхаецца). У той час было прасцей. Напрыклад, калі з’язджаў на «Віцьбу», то забыў на «Валадарцы» кофту з надпісам «Каламбія». Жыў у ёй у СІЗА, яна мне вельмі падабалася, але акурат у той момант, калі зняў байку, мяне і выцягнулі ў папраўчую калонію. І чалавек, які праз некалькі дзён судзіўся, здолеў яе вынесці. Ён проста апрануў яе на сябе, паехаў на суд, атрымаў «хімію», а потым звязаўся з маімі роднымі і аддаў рэч. Вось так было і з «Зэкамеронам».
«Прыйшоў фідбэк, што ўсё: „Будзеш сядзець“»
— Калі вы зразумелі, што кніжка выйшла?
— Калі я паехаў у калонію, то ўжо ведаў, што яна выйдзе. Мне сказалі пра гэта адвакаты. І я нават папярэдзіў сістэму: «Будзе кніжка. Не здзіўляйцеся. Пра вас там асабліва няма». І яны прынялі да ведама: «Нармалёва. Кніжка і кніжка». Але калі «Зэкамерон» апублікавалі ў Нямеччыне, то ў гэты момант прыйшоў фідбэк, што ўсё: «Будзеш сядзець». І мне змянілі рэжым. Але я не веру ў тое, што нагодай стала мая праца, бо не адзін я апынуўся ў такой сітуацыі. Калі можна пакпіць з каго-небудзь, то яны заўсёды выкарыстаюць гэтую магчымасць.
— Вас адправілі ў ШЫЗА?
— ШЫЗА, потым ПКТ, потым ШЫЗА, ПКТ, ПКТ, ШЫЗА… Я адтуль ужо не вылазіў. Першы раз зайшоў туды ў кастрычніку на 22 дні, потым далі месяц пагуляць, а з 1 снежня 2022 года закрылі ўжо бязвылазна. Выйшаў толькі тады, калі павезлі на дэпартацыю.
— Як вы лічыце, гэта была асабістая вам помста?
— Цяжка рацыянальна тлумачыць іррацыянальныя паводзіны. Можна прыдумаць што заўгодна, але, хутчэй за ўсё, гэта была нейкая ступень даверу: маўляў, я — каштоўны актыў. Ведаеце, калі вы, напрыклад, прадаеце авакада, то разумееце, што яго трэба захоўваць у добрых умовах — каб потым яно карысталася попытам. А калі прадаеш каго іншага — скажам, адваката, то, магчыма, трэба казаць, што адваката трымаюць у дрэнных умовах. Тады ён будзе лепш прадавацца.
Гэта быццам бы як ў творах Кафкі... Абсурд, але абсурд прадуманы. Замест таго, каб рабіць з намі штосьці насамрэч дрэннае, нас проста ізалявалі ад сусвету, каб кожны, хто нам спачувае, у сваёй галаве мог уявіць што заўгодна. Асабіста мяне не пазбаўлялі адмыслова сну, не збівалі, проста трымалі ў такіх умовах, калі звар’яцець — вельмі проста. Гэта логіка, якую з пункту гледжання звычайнай чалавечай логікі патлумачыць не атрымаецца.
«Не станавіцца катам самому сабе»
— Максім, хочацца тут прывесці словы нямецкай рэцэнзенткі Карнэліі Гайслер з Berliner Zeitung на вашу кнігу: «Той факт, што гэтая кніга наогул існуе, павінен быць цудам. Проста таму, што гэтыя гісторыі былі вывезены кантрабандай… аднак сапраўдная сенсацыя — гэта ментальнае дасягненне, на якое быў здольны зняволены Максім Знак: у яго сітуацыі, якую сапраўды можна было б назваць безнадзейнай, ён усё яшчэ валодае ўнутранай свабодай ствараць літаратуру». Дзе вы чэрпалі сілы захоўваць гэтую ўнутраную свабоду? Адкуль бралі сілы на творчасць?
— Я проста ў пэўны момант зразумеў, што мой унутраны свет яны забраць не могуць. І гэтая думка — не мая. Пра гэта яшчэ раней напэўна казалі Сакрат, Спіноза і іншыя філосафы, але найбольш нам вядомыі Віктар Франкл, які вельмі слушна і проста патлумачыў, што адбываецца з чалавекам у канцлагеры: чаму хтосьці выжывае, а хтосьці — не. Ён патлумачыў, што каты могуць рабіць з табой усё, што заўгодна, але ў шмат якіх момантах толькі ты сам вырашаеш, як ставіцца да гэтага. Я вельмі спрашчаю зараз яго ідэю, але сапраўды ёсць твая роля ў тым, каб, калі ёсць магчымасць, не катаваць сябе самога, не станавіцца катам самому сабе. Няхай гэтым займаюцца яны, а ты можаш усміхацца і знаходзіць нейкія варыянты, чаму гэта не так страшна. Нават пабачыць нейкія магчымасці ў гэтым пекле. Вядома, у пэўным сэнсе гэта псіхалагічнае махлярства, але яно з добрай мэтай. Не будзем караць сябе за яго.
— Што можна зрабіць у такіх умовах?
— Умовы ў зняволенні бываюць розныя. Напрыклад, увесь час, калі ў мяне была магчымасць, я чытаў. За час зняволення колькасць прачытаных мной кніг дайшла да 1596. У мяне нават быў складзены доўгі спіс, з якога для іншых вязняў склаў «турэмную сотку» — абраў абранае, а потым з таго абранага — абранае з абранага (усміхаецца). Пэўна, гэты пазітыўны момант— я вынес за сабой шмат чаго. Зараз заўважаю за сабой, што на кожны выпадак узгадваецца нейкая кніга. Ёсць людзі, якія прыгадваюць анекдоты, а вось у мяне з розных нагодаў цяпер — не толькі анекдоты, але і творы таксама.
Мне было лягчэй бавіць час і перагортваць дні таксама, калі былі кніжкі на іншых мовах. Пакуль іх не забралі і не знішчылі, я з імпэтам аддаваўся справе чытання на самых розных мовах. Па правілах можна заказваць з бібліятэкі пяць кніжак на тыдзень. Калі бярэш на рускай і беларускай, то прачытваеш іх вельмі хутка, а калі, напрыклад, на нямецкай, гішпанскай ці нават польскай, то чытанне запавольваецца, і атрымліваецца, што праводзіш з кнігай больш часу. Класна!
Потым, калі кнігі на іншаземных мовах забралі, то я ўжо пачаў пісаць. І цягам году ў мяне з’явілася большая частка таго, што было напісана. А калі не было магчымасці пісаць фізічна – падчас “адпачынку” ў ШЫЗА ўсё забралі, я пачаў прыдумляў сюжэты ў сваёй галаве, абдумваў іх, запамінаў элементы будучых кніг з дапамогай мнематэхнік. Потым пачаў перакладаць ці нават рабіць песні ў галаве – іх таксама лёгка ўтрымаць у памяці.
«Беларуская мова заўсёды дапамагала»
— Якую ролю адыграла для вас беларуская мова ў зняволенні?
— Калі казаць пра беларускую мову, то для мяне яна ўвогуле мае асаблівы статус. У сэнсе, гэта не толькі мова, на якой чытаюць кніжкі ці пішуць лісты. Гэта мова, якая ў нас ёсць незалежна ад таго, ці мы рускамоўныя, ці беларускамоўныя, ці толькі становімся беларускамоўнымі, як я зараз.
Шчыра кажучы, я ўсё жыццё быў больш рускамоўным. Але чамусьці вершы і песні заўсёды лягчэй пісаліся па-беларуску. Бо была нейкая ўнутраная ў тым патрэба. З кантралёрамі, з іншымі вязнямі я размаўляў па-беларуску, калі была хоць малейшая для гэтага нагода. То-бок, не навязваючы мову, а натуральна: калі хтосьці ўстаўляў нейкае беларускае слова, ці калі я пачынаў, напрыклад, чытаць вершы, то потым ужо не спыняўся.
Нават з некаторымі замежнікамі ў зняволенні ўжываў беларускую. Тлумачыў нейкія словы, і для іх гэта было адкрыццём. Маўляў, аказваецца, у беларускай мове можна сказаць так і так. Мы, беларусы, разумеем рускую, украінскую, польскую, чэшскую мовы, а наадварот не заўсёды працуе. І ўзнікала пытанне: «А чаму так?». Такія размовы таксама былі. Беларуская мова заўсёды дапамагала: яна выступала і падмуркам, на якім будуецца самаідэнтычнасць, і мастком пры размовах з іншымі людзьмі.
— Ведаю, што ў зняволенні вы зрабілі шмат перакладаў на беларускую розных песень. У тым ліку і «Yesterday» «Бітлз». Чаму для вас гэта было важна?
— Вы пыталіся пра тое, як захоўваць сябе ў турме. Адным з такіх заняткаў для мяне, сапраўды, сталіся і пераклады на беларускую. Я перакладаў розныя творы, пагатоў ведаю іх багата, бо граю на гітары ўжо шмат гадоў. Маю бардаўскае мінулае, з якога можна было чэрпаць матэрыял.
Я з дзяцінства цёгаўся па вандроўках, дзе спявалі добрыя бардаўскія песні, у школе спяваў з сябрамі рок. Мне крыху сумна ад таго, што традыцыя спявання пад гітару кудысьці сышла — часцяком нават тыя, хто граюць на інструменце, кладуць тэлефон, каб падглядаць словы, а «хор» і ўвогуле маўчыць. Хацелася б зрабіць штосьці для новага жыцця добрых песень, і з’явілася думка зрабіць іх па-беларуску. Пачаў з «Бітлоў» і… не мог супыніцца. Агулам з аднаго заходу ў ШЫЗА ў галаве вынес 167 твораў.
Праўда, калі я выйшаў на волю, высветлілася, што шмат якія кампазіцыі расійскіх выканаўцаў, што пераклаў, спяваць ужо не прынята. Але Барыса Грэбеншчыкова, напрыклад, — можна.
«Было шмат велічы ў тым, што зрабілі людзі»
— Максім, ведаю, што «Зэкамерон» — не адзіная кніга, якую вы напісалі ў зняволенні.
— Вы маеце рацыю. Падчас знаходжання ў вязніцы мне ўдалося напісаць васямнаццаць кніг, і зрабіць яшчэ пэўныя праекты, але, на жаль, усе яны былі альбо забраныя «для азнаямлення», альбо мне не далі забраць іх з сабой падчас дэпартацыі з калоніі і з краіны. Калі забралі першы напісаны раман, яшчэ меў надзею, што іх там мае запісы хтосьці чытае, але потым зразумеў, што не (усміхаецца).
— Пра што былі гэтыя творы?
— Адзін з твораў называўся «Каланісты» — гэта, можна сказаць, працяг «Зэкамерону». Фармат кароткіх апавяданняў, гісторый, але дадаліся розныя літаратурныя партрэты: адміністрацыі, вязняў. Гэта ўжо па настроі не СІЗА, а калонія. Здаецца, што прасторы стала больш, але свет не зрабіўся лепшым: ты ўжо прастрэльваешся з усіх бакоў, а не пад аховай сваёй каморкі. І гэтыя гісторыі не такія, як у «Зэкамероне»; пры ўсіх акалічнасцях — «Зэкамерон» светлая кніга. А тут — з’явілася шмат апавяданняў невясёлых. Нават трагічных.
Другая кніжка — гэта ўжо сапраўды дакументальны раман. (Я не вельмі згодны з тым жанравым азначэннем, якое надалі «Зэкамерону»). А тут дакраман — дакладна ў кропку. Твор мае назву «Усе цені сонечнага», і ён пра нашую жоўтую бірачку «экстрэмістаў». Галоўны герой у ім — офісны супрацоўнік, такі сярэдні клас з Мінску, які пачынае свой шлях у кабінеце адваката.
Герой на ўсялякі выпадак у жніўні 2020-га заключае дамову, бо «так усе робяць», маўляў, гэта модна, без усялякай думкі, што ён нейкім чынам можа пацярпець падчас пратэстаў. А потым нечакана для сябе трапляе ў вір падзей. Першым саджаюць яго адваката, потым ён сам даязджае да месцаў зняволення, і далей, як ужо ў камп’ютарнай гульні, пачынае перамяшчацца з узроўню на ўзровень: этапка, хата, суд, транзітка і паехаў, паехаў… І ў кожнай лакацыі ён даведваецца пра свой статус «экстрэміста», і аказваецца, што ён не зусім той чалавек, як астатнія. Што ён — іншы. І з пункту гледжання таго, што яму дазволена рабіць ці не рабіць, ён чамусьці горшы за гвалтаўніка, забойцу, часам нават нават і педафіла… Хлопец сустракаецца з подласцю: сярод сяброў, сярод ворагаў, і ў яго паступова змяняецца псіхічны стан. Нічога такога небяспечнага, але з гэтым ён будзе жыць далей. То-бок, калі ён вызваляецца, ён не вызваляецца насамрэч. Гэта кніга пра катаванні без катаванняў.
— Як страшна. А, да прыкладу, трэці твор?
— А трэцяя кніжачка пісалася, я б сказаў, у тэрапеўтычных мэтах. (Я зараз распавядаю пра свае творы пра турму, хоць, вядома, пісаў не толькі пра яе). Называецца яна «Dz дзён адзіноты» — у ёй я ўжо занатоўваў усё, што ў галаву прыходзіла падчас першых сваіх 200 дзён знаходжання ў «адзіночцы». Калі зразумеў, што гэта ўсё надоўга. Спачатку я фіксаваў свой стан і назіранні за сабой у гэтым стане. А потым пачаў прыдумляць і пазітыўныя рэчы. Напрыклад, падумаў пра тое, што ёсць і пэўныя перавагі ў тым, што я знаходжуся ў ПКТ. Бо што самае небяспечнае ў зняволенні? Гэта людзі. Калі ты сядзіш у калектыве злачынцаў, то відавочна такое кола мае на цябе ўплыў. А тут, атрымліваецца, «адзіночка» ў пэўным сэнсе зберагае. І варта дадаць, што ў той камеры ты не зусім адзін: з табой увесь твой назапашаны досвед, веды, творчы і культурны багаж. Шэкспір, Рэмарк, Кафка, Марк Твен — хто, напрыклад, з іх можа дрэнна паўплываць? Лепей з табой будуць гэтыя суразмоўцы, чым тыя, у якіх два забойствы ці тры згвалтаванні. Вось з такіх кароткіх назіранняў, думак назбіралася і трэцяя кніжачка.
— Максім, атрымліваецца, што ў зняволенні пісьмо стала для вас важным сродкам, з дапамогай якога вы маглі падзяліцца сваім болем, выпусціць яго. І вельмі шкада, што гэтыя творы пакуль не з вамі. Ці магчыма іх аднавіць?
— Творчасць сапраўды ўратоўвала, нават у ШЫЗА. Я часам жартую, што ШЫЗА — гэта такі «інтэлектуальны рэтрыт». Праўда, памерам вельмі падобны на прыбіральню. Увогуле можна сказаць, што толькі за кратамі я і даведаўся, што пісьменнік (усміхаецца). Да таго, як згубілася сувязь са знешнім светам, мне паспелі гэта перадаць. Вось і быў імпэт пісцаь далей – і я пісаў. Гэта ратавала галаву і вельмі хутка пракручвала наперад час. Не ведаю, ці магчыма будзе аднавіць гэтыя кнігі, але вельмі б хацеў, каб некаторыя з іх пабачылі свет.
— Вы зараз распавялі пра вельмі страшныя рэчы, але вяртаючыся да «Зэкамерону», я мушу заўважыць, што ў вашым творы няма нянавісці. Твор скарае менавіта сваёй чалавечнасцю пры ўсёй невыноснасці таго, што ён апісвае.
— Так, у мяне і зараз няма нянавісці да тых людзей, якія ўзгадваюцца ў творах. Нянавісць — гэта вельмі моцнае пачуццё, і я не хацеў бы яго дэвальваваць адчуваннем нянавісці да шараговых выканаўцаў, да людзей, якія мне проста сустрэліся ці непрыемныя. То-бок, калі чалавек мне непрыемны — гэта адна эмоцыя. А нянавісць — іншае пачуццё, і вельмі каштоўнае па сваёй прыродзе. Яно як каханне. Я ж не хаджу і не кахаю ўсіх запар. Каханне — гэта мая вельмі інтымная справа. І нянавісць — вельмі інтымная. І на маім шляху ў зняволенні такіх людзей, якія б заслугоўвалі менавіта нянавісці, я не сустракаў. То-бок, былі людзі, якім я спачуваў за тое, што яны рабілі, былі людзі, якіх лічыў садыстамі, але нават гэта не выклікала такой эмоцыі. Нянавісць — вельмі каштоўнае для мяне пачуццё, якое я б не хацеў растрачваць.
— А якую новую кнігу вы, магчыма, хацелі б напісаць?
— Пра 2020 год. Бо мне падаецца, што нягледзячы на тое, што ён меў для беларусаў трагічныя наступствы, было шмат велічы ў тым, што зрабілі людзі падчас тых падзей. Не палітыкі, актывісты, а менавіта людзі. Наша годнасць, унутраная свабода, адчуванне, што зроблена тое, што мусілі зрабіць, і што зараз мы глабальна засталіся свабоднымі самі ў сабе, — гэта, на мой погляд, найгалоўнейшае, што мы маем і пра што часам нехта пачынае забываць. Нічога не дарма. І мне б хацелася распавесці гэтую гісторыю свету.
***
Топ-5 кніг ад Максіма Знака:
1. «Каласы пад сярпом тваім» Уладзімір Караткевіч
2. «Сотнікаў» Васіль Быкаў
3. «Майстар і Маргарыта» Міхаіл Булгакаў
4. Новы Запавет
5. Апавяданні О. Генры
Максім пракаментаваў выбар беларускіх пісьменнікаў.
Усе ведаюць, што калі можаш дакладна адказаць, чаму любіш — то гэта ўжо не любоў, а нейкае рацыянальнае пачуццё. Я люблю «Каласы», бо менавіта там і «люблю Беларусь», і Алесь, і Майка — узнёслыя і рамантычныя, робяць памылкі, але захоўваюць галоўнае. Можа, хтосьці скажа, што гэта падобна на казку, што занадта ідэалізавана ўсё… А я скажу, што гэта сымбалі. І сымбалі ў Караткевіча паўсюль. Гэта кніга, якая можа натхняць, а натхненне ў нашым жыцці разам з каханнем і любоўю — галоўнае.
Кнігі ж Быкава — гэта жыццё. Псіхалогія, без усялякай ідэалізацыі. Экстрэмальныя ўмовы вайны, у якой вылазіць уся сутнасць людзей. Гэта цяжка чытаць, але гэта трэба чытаць і разумець. Тут жа я бы дадаў кнігі Святланы Алексіевіч. У яе гісторыях — бясконцыя сусветы, думкі людзей, пададзеныя так, як прэзентуюць каштоўнасці. Кожная — паасобку, але разам з узаемнымі папраўкамі яны ствараюць тое, што завецца «рэчаіснасцю».
Падпісвайцеся на культурныя навіны Reform.news у Telegram
