Аляксандр Лукашэнка прапанаваў расійскаму бізнесмену беларускага паходжання Дзмітрыю Мазепіну адкупіць віну за мінулыя «правіны», папрацаваўшы на карысць радзімы. Самы час успомніць, у чым жа наўпрост і ўскосна расійскі бізнесмен Мазепін «правініўся» перад Лукашэнкам, якія «грахі» яму давядзецца адпрацоўваць і да якой мэты можа імкнуцца беларускі палітык.
Коратка апісаць сустрэчу Лукашэнкі з Мазепіным можна так: бізнесмену «зрабілі прапанову». Адмовіцца ад якой, калі і магчыма, то вельмі дорага. Палітык прапанаваў бізнесмену разгледзець варыянты супрацоўніцтва. Маўляў, ты «чалавек багаты», а «багаты чалавек павінен працаваць на сваю радзіму». Такі вось празрысты намёк.
Асаблівым цынізмам аддавала зададзенае Лукашэнкам Мазепіну пытанне пра тое, ці па-ранейшаму ў Мінску жыве маці бізнесмена. Атрымаўшы сцвярджальны адказ, беларускі палітык заявіў: «Яна не павінна нікуды з’ехаць». І хоць далей прагучаў пасаж пра тое, што «людзі ва ўзросце ніколі Мінск не пакінуць» і «гэта ціхае, спакойнае месца для жыцця», пасыл счытваўся зусім інакш — закладнік нам не перашкодзіць. Нават калі Лукашэнка меў на ўвазе нешта іншае, то фармуляваць варта было б больш уважліва. Асабліва з улікам рэпутацыі, якую зарабіў сабе беларускі палітык.
Рэха мінулай вайны
У Лукашэнкі з «Уралкаліем» адносіны няпростыя, хоць якраз Мазепін у гэтым зусім не вінаваты.
У 2005 годзе, задоўга да пакупкі Мазепіным аднаго з найбуйнейшых у свеце вытворцаў хларыстага калію, расійскі «Уралкалій» і айчынны «Беларуськалій» заключылі альянс. Была створана Беларуская калійная кампанія — трэйдар для сумеснага экспарту прадукцыі двух калійных гігантаў. 45% акцый БКК належалі «Беларуськалію», 5% — Беларускай чыгунцы і 50% — «Уралкалію».
Аднак працягнуцца партнёрству было наканавана не вельмі доўга — ужо да 2012 года паміж беларускім і расійскім бакамі ўзніклі рознагалоссі. Як пісаў «Коммерсант», «беларускі бок не задавальняла тое, што доля расійскага экспарту праз агульнага трэйдара расла на шкоду «Беларуськалію». Так, калі ў 2011 годзе доля «Уралкалія» ў экспарце БКК складала 40%, то ў 2012 годзе — ужо 52%».
Да гэтага моманту БКК займала 43% сусветнага рынку хларыстага калію. Па сутнасці, быў створаны картэль, які кантраляваў амаль палову рынку калійных угнаенняў.
Але канфлікт наспяваў. Напрыканцы 2012 года Аляксандр Лукашэнка пазбавіў БКК права эксклюзіўнага продажу прадукцыі «Беларуськалія» — айчынны вытворца стаў экспартаваць сваю прадукцыю і ў абыход БКК. У адказ у ліпені 2013 года савет дырэктараў «Уралкалія» пастанавіў спыніць экспартныя пастаўкі праз БКК, вызначыўшы адзіным каналам экспарту свайго швейцарскага трэйдара Uralkali trading. Як заявіў генеральны дырэктар расійскай кампаніі Уладзіслаў Баўмгертнер, партнёрства ў рамках БКК «зайшло ў тупік».
У жніўні Баўмгертнер прыбывае ў Мінск для перамоў з прэм’ер-міністрам Беларусі Міхаілам Мясніковічам. У беларускай сталіцы расійскага топ-менеджара арыштоўваюць. Яго абвінавачваюць у злоўжыванні службовымі паўнамоцтвамі ў карыслівых мэтах і ў нанясенні істотнай шкоды дзяржаўным і грамадскім інтарэсам Беларусі. Крымінальныя справы ўзбуджаны таксама ў дачыненні да шэрагу супрацоўнікаў Беларускай калійнай кампаніі — іх абвінавачваюць у «нанясенні шкоды ў асабліва буйным памеры ААТ «Беларуськалій» і ЗАТ «БКК».
У верасні ў якасці абвінавачанага па крымінальнай справе ў дачыненні да службовых асоб БКК прыцягнуты расійскі алігарх і ўласнік самага буйнога пакета акцый «Уралкалія» (21,75%) Сулейман Керымаў. Ён абвешчаны ў вышук, у тым ліку па лініі Інтэрпола.
Беларуска-расійскі калійны скандал цягнецца да лістапада, пакуль Баўмгертнера не экстрадуюць у РФ. Пад ціскам Масквы Лукашэнка быў вымушаны пайсці на папятную, так і не дамогшыся кампенсацыі «шкоды», якой патрабавала беларуская сторона.
У снежні 2013 года, каб спыніць калійную вайну, акцыі «Уралкалія» ў Керымава выкупілі «Анэксім» алігарха Міхаіла Прохарава і «Уралхім» Дзмітрыя Мазепіна — расійскага бізнесмена беларускага паходжання, выпускніка Мінскага сувораўскага вучылішча.
«Ведомости» са спасылкай на неназваных «знаёмых Прохарава» пісалі, што расійскі алігарх запрасіў Мазепіна ўдзельнічаць у здзелцы, разлічваючы, што той зможа знайсці агульную мову з Лукашэнкам і аднавіць партнёрства з «Беларуськаліем».
І ў 2014 годзе новы акцыянер «Уралкалія» Мазепін правёў перамовы з Лукашэнкам. «Мазепін, паводле слоў яго знаёмага, асабіста ведае Лукашэнку з канца 1990-х і разлічваў, што зможа хутка аднавіць картэль з «Беларуськаліем» і спыніць абвал цэн на калій», — так праз сем гадоў апісвала сітуацыю выданне Forbes. І хоць на перамовах бакі канстатавалі, што калійнае супрацьстаянне не прынесла выгад ніводнаму з іх, вярнуцца да супрацоўніцтва так і не атрымалася. Зноў знайсці агульную мову не дазволіла рэха мінулай вайны. А флёр няўдачы з «Уралкаліем» цалкам мог ускосна паўплываць і на адносіны з новымі ўладальнікамі кампаніі. Як бы там ні было, у 2017 годзе генеральны дырэктар «Беларуськалія» Іван Галаваты заяўляў, што не бачыць мэтазгоднасці ў новым альянсе. На яго думку, беларуская кампанія выдатна спраўляецца і самастойна.
Камітэт нацыянальнага выратавання
Затое пазней Дзмітрый Мазепін сам прыклаў руку да таго, каб выклікаць гнеў Лукашэнкі. У жніўні 2020 года, у разгар беларускага палітычнага крызісу, уладальнік «Уралхіма» заклікаў «сфарміраваць Камітэт нацыянальнага выратавання», які ад імя насельніцтва зможа размаўляць з уладай на роўных». Мазепін «ад імя расійскага і беларускага бізнесу» прасіў Лукашэнку «прызнаць відавочныя факты пратэснай напружанасці ў грамадстве і, не губляючы часу, сесці за стол мірных падрабязных перамоў, якія павінны завяршыцца выхадам з палітычнай нестабільнасці».
Ініцыятыву расійскага мільярдэра неадкладна падтрымаў былы кандыдат у прэзідэнты на «выбарах» 2020 года Валерый Цапкала. Некаторыя назіральнікі сцвярджалі, што Цапкала звязаны з многімі расійскімі бізнесамі, а фінансавая падтрымка яго палітычнай кампаніі ішла праз «Уралкалій» Мазепіна. У канцы 80-х — пачатку 90-х гадоў Мазепін і Цапкала адначасова вучыліся ў МДІМА. Зрэшты, сам Цапкала сцвярджаў, што «асабіста не знаёмы» з Мазепіным, хоць і абмяркоўваў з ім падзеі жніўня 2020 года па тэлефоне.
І яшчэ — Мазепін неаднаразова заяўляў пра сваю цікавасць да беларускай нафтахімічнай і калійнай галін. Выказваліся і значна больш далёкасяжныя меркаванні — маўляў, Мазепін паклаў вока на «Беларуськалій», імкнучыся завалодаць яго актывамі і манапалізаваць здабычу калійных угнаенняў на прасторы СНД. Але дамовіцца з Лукашэнкам не атрымалася, таму расійскі бізнесмен так зацікаўлены ў змене ўлады ў Беларусі.
Алею ў агонь дадаў Раман Пратасевіч, які пасля свайго затрымання ў эфіры беларускага дзяржаўнага ТБ намякнуў на нейкага «канкурэнта Гуцэрыева», які нібыта фінансаваў у 2020 годзе пратэстныя тэлеграм-каналы. У тым ліку і папулярны Nexta, які беларускі рэжым неаднаразова называў асноўным каналам каардынацыі пратэстаў. Ніякіх імёнаў Пратасевіч не назваў, аднак па апісанні лёгка счытваўся намёк на генеральнага дырэктара і асноўнага ўладальніка «Уралхіма» Мазепіна. У выніку бізнесмен быў вымушаны публічна апраўдвацца і адмаўляць сваю датычнасць да фінансавання Nexta.
З атачэннем Мазепіна звязвалі і грамадска-палітычны інтэрнэт-праект Busel.Online. Кантэнт-аналіз матэрыялаў гэтага рэсурсу дазваляў меркаваць, што прасоўваная ім павестка блізкая да групы, якая сабралася вакол выгнанага з Беларусі яшчэ ў 2006 годзе палітолага, намесніка дэкана факультэта сусветнай эканомікі і сусветнай палітыкі НДУ ВШЭ Андрэя Суздальцава. Асноўныя наратывы — Лукашэнка недамоваздольны, ён надакучыў беларусам і павінен сысці, Беларусь павінна цесна інтэгравацца з Расіяй, пратэстны рух не з’яўляецца антырасійскім, таму Крэмль павінен прыкласці намаганні для прыцягнення гэтых людзей на свой бок. Фронтмэнам групы выступаў палітолаг Дзмітрый Балкунец, блізкі ўсё да таго ж Валерыя Цапкалы.
У 2021 годзе Лукашэнка скардзіўся Уладзіміру Пуціну на нейкіх расійскіх алігархаў, якія хочуць яго забіць. Ён заявіў, што гэтыя алігархі звярталіся да яго з прапановай купіць у Беларусі нейкія актывы, але палітык ім адмовіў. Ніякіх імёнаў зноў жа не прагучала.
Зрэшты, каб трапіць у няміласць да Лукашэнкі, Мазепіну з лішкам хапіла б аднаго Камітэта нацыянальнага выратавання. Нават калі да ўсяго астатняга расійскі бізнесмен сапраўды не меў ніякага дачынення.
Цяпер жа Мазепіну фактычна прапануюць амністыю. Але за гэта ён павінен «папрацаваць на радзіму». Чытай — на Аляксандра Лукашэнку.
Картэль 2.0
У чым жа можа заключацца цяперашняя цікавасць Лукашэнкі да Мазепіна, які пасля ўвядзення ў дачыненні да яго санкцый ЕС скараціў сваю долю ва «Уралхіме», перастаў быць кантралюючым акцыянерам «Уралкалія» і адышоў ад непасрэднага кіравання кампаніяй?
Адказ на гэтае пытанне даў сам бізнесмен.
«Я застаюся акцыянерам кампаніі «Уралкалій». Я не кірую кампаніяй, але ўсё роўна інтарэсы «Уралкалія» і «Беларуськалія», і тое, што адбываецца на рынку, — гэта важныя пытанні», — заявіў па выніках сустрэчы з Лукашэнкам Мазепін. Паводле яго слоў, падчас сустрэчы з беларускім палітыкам абмяркоўвалася і супрацоўніцтва ў калійнай сферы.
Выглядае так, што магчымасць рэабілітаваць сябе ў вачах Лукашэнкі-старэйшага для расійскага бізнесмена лабіравалі Віктар Лукашэнка і прэм’ер Аляксандр Турчын. Яшчэ летась Мазепін, які займае з 2024 года пасаду прэзідэнта федэрацыі водных відаў спорту РФ, сустрэўся з кіраўніком Нацыянальнага алімпійскага камітэта Беларусі Віктарам Лукашэнкам. І той прапанаваў сумесна працаваць па вяртанні атлетаў з РФ і Беларусі на сусветную арэну. Намаганні Мазепіна не прайшлі дарма — міжнародная федэрацыя дапусціла да спаборніцтваў расійскіх і беларускіх спартсменаў, якія прадстаўляюць водныя віды спорту. Так што лабісцкія таленты Мазепіна маглі стаць падставай пралабіраваць перад Лукашэнкам яго самога.
Што да Турчына, то Лукашэнка на сустрэчы з Мазепіным абмовіўся — ідэю сустрэчы з расійскім бізнесменам яму падаў Турчын. «Мяне Аляксандр Генрыхавіч (Турчын — заўв. Reform.news) увесь час пераконвае ў тым, што пара, кажа, нашага вядомага спартсмена… (задзейнічаць)», — заявіў палітык.
Дапамога Мазепіна «радзіме» можа заключацца ў тым, каб «Уралкалій» крыху пасунуўся, забяспечыўшы прадукцыі «Беларуськалія» лепшыя ўмовы пры адгрузцы на экспарт. Магчымасці расійскіх партоў, праз якія ажыццяўляецца экспарт беларускага калію, абмежаваныя. «Расійскія грузаадпраўнікі і расійскія лагістычныя аператары па-ранейшаму захоўваюць прыярытэт пры размеркаванні суднавых партый і лагістычных вокнаў на сваёй «роднай» інфраструктуры. На практыцы гэта прыводзіць да таго, што нават пры стабільнай дастаўцы грузаў чыгункай беларускі бок рэгулярна сутыкаецца з затрымкамі ўжо непасрэдна на партовым этапе ў Расіі», — так апісваў праблемы, узнятыя ў маі гэтага года на нарадзе Мінтранса Беларусі, рэсурс «Супольнасць чыгуначнікаў Беларусі». Прасцей кажучы, выбіраючы паміж адгрузкай свайго і беларускага калію, расіяне аддаюць прыярытэт уласнаму вытворцу. Доступ да насыпных тэрміналаў таксама застаецца за «Уралкаліем», а «Беларуськалій» вымушана экспартуе сваю прадукцыю ў кантэйнерах, што менш выгадна. Магчыма, Мазепін спатрэбіўся для таго, каб паспрыяць вырашэнню гэтых праблем.
А можа ёсць і іншыя, больш амбіцыйныя, планы. Нядаўна ЗША знялі санкцыі з «Беларуськалія» і БКК. Дык ці не надышоў час аднавіць картэль з удзелам «Беларуськалія» і «Уралкалія», каб захапіць істотную долю рынку Злучаных Штатаў і разам трымаць цэны?
Мяркуючы па матэрыялах расійскіх спецыялізаваных выданняў, «Уралхім» нядрэнна адчувае сябе на амерыканскім рынку. Але чаму б не замахнуцца на большае разам з беларускімі партнёрамі? І расійскі бізнесмен гатовы ўступіць у гульню ў пары з Аляксандрам Лукашэнкам, разлічваючы на вялікі куш на амерыканскім рынку.
У ЗША свае інтарэсы: «Вашынгтону пастаўкі беларускага калію дазволяць знізіць увоз угнаенняў з Канады, на якую цяпер прыпадае не менш за 60–70% агульнага імпарту ў ЗША. Да таго ж можна дамагчыся ад Канады зніжэння цэн», — цытуе Forbes незалежнага расійскага аналітыка калійнага рынку Леаніда Хазанава.
І вось што цікава — Валерый Цапкала, якога звязваюць з Мазепіным, хваліўся, што раз на тыдзень стэлефаноўваецца са спецпасланнікам прэзідэнта ЗША Джонам Коўлам і нават дае яму парады. А бо, зыходзячы з публікацый у прэсе, Коўл — адзін з ключавых лабістаў зняцця з беларускага калію еўрапейскіх санкцый, якія перашкаджаюць яго адгрузцы праз балтыйскія парты. Гэта ён звяртаўся з неафіцыйнай просьбай да кіраўніцтва Літвы і Польшчы забяспечыць транзіт беларускага калію.
Коўл словы Цапкалы абверг, аднак калі той усё ж кажа праўду, то ён цалкам мог стаць звязным звяном паміж Коўлам і Мазепіным. Тут ужо зусім няпростая камбінацыя праглядаецца. Хоць маглі, вядома, абысціся і без Цапкалы — Лукашэнкі-малодшага і Турчына магло аказацца цалкам дастаткова.
Для расіян выхад Беларусі на рынкі ЗША таксама важны. «Беларусь цяпер заключае кантракты з кітайскімі і індыйскімі пакупнікамі па даволі нізкіх цэнах, што негатыўна ўплывае на ўвесь рынак. І калі ў Мінска з’явіцца альтэрнатыва ў выглядзе рынку ЗША, то, магчыма, ён ужо не будзе моцна заніжаць цэны для Кітая і Індыі, што дасць расійскім гульцам шанец на больш высокія цэнавыя ўзроўні ў Азіі», — лічыць незалежны расійскі галіновы аналітык Максім Шапошнікаў.
Што ўжо казаць пра Лукашэнку, для якога доступ да амерыканскага рынку і картэль з Мазепіным былі б выдатнай падмогай. Дзеля гэтага можна дараваць многае, нават Камітэт нацыянальнага выратавання. Хто старое памяне… Тым больш што мама вось яна, пад рукой. І гэта нядрэнная гарантыя таго, што 2013 год не паўторыцца і дасягнутыя паміж удзельнікамі картэля дамоўленасці не будуць парушаныя як мінімум расійскім бокам.
Падпішыцеся на наш тэлеграм-канал «Reform.news: Самае цікавае»
***
Меркаванні і ацэнкі аўтара могуць не супадаць з меркаваннем рэдакцыі Reform.news
