Як уладкаваная сістэма ўлады ў Беларусі? Хто такія «суперброкеры», імёны якіх часцяком невядомыя шырокаму колу? Наколькі ўстойлівая сама сістэма і ці настолькі вялікі ўплыў на яе Расіі?
Знайсці адказы на гэтыя пытанні паспрабавалі эксперты Цэнтра новых ідэй Антон Раднянкоў і Юрый Дракахруст, прааналізаваўшы ў даследаванні «Анатомія беларускай улады» біяграфіі 271 грамадзянскага чыноўніка і сілавіка. Аўтары, выкарыстоўваючы метады тэорыі графаў — матэматычных мадэляў, якія складаюцца з кропак і ліній, што іх злучаюць, — імкнуліся апісаць беларускі deep state — існуючую сетку сувязяў паміж прадстаўнікамі ўладнай эліты і ступень іх уплывовасці.
Падчас даследавання былі вывучаныя біяграфіі 271 прадстаўніка беларускага кіроўнага класа — ад намеснікаў міністраў і вышэй — і рэканструявана каля 3457 сувязяў, якія ўзніклі ў выніку сумеснай вучобы і працы. Аўтары агаворваюцца: у працы не ўлічваліся сваяцкія і сяброўскія сувязі, сумесныя бізнес-інтарэсы і іншыя фактары, якія злучаюць эліту, паколькі часцяком гэта закрытая інфармацыя, якую цяжка праверыць. Безумоўна, дадатковыя даныя далі б больш поўную і пераканаўчую карціну таго, як уладкаваная сістэма беларускай улады. Аднак і з улікам абмежаванняў даследаванне ўяўляе цікавасць і дазваляе некалькі інакш паглядзець на сістэму, якая дзесяцігоддзямі фарміравала ўласную інфраструктуру.
«Машына трымаецца не на пасадах, а на сувязях, назапашаных дзесяцігоддзямі», — пішуць даследчыкі.
У сярэднім удзельнік даследаванай эліты звязаны з 26 іншымі людзьмі. Медыянная працягласць кар’еры складае 28 гадоў.
І яшчэ адна агаворка — Аляксандр Лукашэнка свядома не быў уключаны аўтарамі ў лік даследаваных персанажаў, паколькі акцэнт рабіўся не на сувязях эліты з першай асобай, а на ўзаемаадносінах яе членаў паміж сабой.
Кіроўны клас, згодна з атрыманымі вынікамі, дзеліцца на дзве часткі — большую па памеры адміністрацыйную частку і меншы сілавы апарат. У адміністрацыйнай частцы — 201 чалавек з ліку даследаваных, або 77% звязанай часткі сеткі. У сілавой — 59 чалавек, або 23%. У сваю чаргу, сілавы апарат складаецца з дзвюх асноўных груп: спецслужбаў, а таксама арміі і МУС.
Самая шматлікая група — гэта шырокі слой дзяржаўных кіраўнікоў, на якім трымаецца штодзённая праца выканаўчай сістэмы. У яе ўваходзяць 87 чалавек: прэм’ер-міністр Аляксандр Турчын, галіновыя міністры, кіраўніцтва Мінска і абласных выканкамаў, а таксама дырэктары і куратары дзяржаўных прадпрыемстваў. Аўтары ўказваюць: гэтая група вялікая па колькасці, але параўнальна рыхлая — гэта не адзіны штаб і не каманда аднаго начальніка.
Другая група — «прэзідэнцкая вертыкаль». Як указваюць аўтары, гэта самая шчыльная і найбольш укаранёная частка адміністрацыйнай машыны. Яна аб’ядноўвае 63 чалавекі, сярод якіх кіраўнік адміністрацыі Лукашэнкі Дзмітрый Круты, яго намеснікі, памочнікі прэзідэнта, Наталля Пяткевіч. Да гэтай жа групы адносяцца выхадцы з адміністрацыі, якія цяпер займаюць пасады ва ўрадзе, — віцэ-прэм’ер Мікалай Снапкоў, кіраўнік МЗС Максім Рыжанкоў. Да яе ж даследчыкі аднеслі Віктара Лукашэнку.
Трэцяя група мае назву «дыпламаты, суды і нагляд». Гэтую групу аўтары лічаць не самастойным цэнтрам, а «прадстаўнікамі знешняга дыпламатычна-прававога контуру адміністрацыйнай машыны». Яна аб’ядноўвае 42 чалавекі і складаецца з некалькіх прафесійных асяроддзяў: работнікаў МЗС, судоў, пракуратуры, Следчага камітэта, Камітэта дзяржаўнага кантролю і асобных дзяржаўных органаў. У яе ўваходзяць намеснікі міністра замежных спраў Ігар Сакрэта і Сяргей Лукашэвіч, пасол Беларусі пры Святым Прастоле Юрый Амбразевіч, пастаянны прадстаўнік у ААН Валянцін Рыбакоў, кіраўнік Камітэта дзяржкантролю Васіль Герасімаў, старшыня Вярхоўнага суда Андрэй Швед і іншыя.
Сілавікоў аўтары дзеляць на дзве розныя «кадравыя сістэмы». Буйную і ўстойлівую супольнасць утвараюць вайскоўцы і міліцыя. Але кадравыя пераходы ў грамадзянскае кіраванне абмежаваныя і сканцэнтраваныя ў некалькіх пасярэднікаў. Група ўключае 33 чалавекі: кіраўніка Саўбеза Аляксандра Вальфовіча, міністра абароны Віктара Хрэніна, начальніка Генштаба Паўла Муравейку, намесніка кіраўніка МУС і камандуючага ўнутранымі войскамі Мікалая Карпянкова, кіраўнікоў арміі, МУС, унутраных войскаў, памежных органаў і Савета бяспекі.
І нарэшце, група спецслужбаў, якая, на думку аўтараў, «амаль такая ж шчыльная ўнутры, як і армія з МУС, але прыкметна мацней убудаваная ў адміністрацыйную машыну». У яе ўваходзяць 26 чалавек. Сярод іх старшыня КДБ Іван Церцель, а таксама выхадцы з гэтай структуры — кіраўнік ДФР Андрэй Самбук, старшыня Палаты прадстаўнікоў Ігар Сергяенка, кіраўнік Апарата Саўміна Валерый Вакульчык, кіраўнікі Аператыўна-аналітычнага цэнтра, следчых і памежных органаў.
Аўтары вылучаюць і так званае «згуртаванае ядро» — гэта значыць людзей, найбольш цесна звязаных адзін з адным. Як тлумачыць Антон Раднянкоў, амаль усе яны знаёмыя паміж сабой. У гэтую групу ўваходзяць 65 чалавек. Пры гэтым большую частку ядра складаюць прадстаўнікі адміністрацыйнага крыла сістэмы — 62 чалавекі. З блока сілавікоў — толькі трое. Пры гэтым 40 чалавек тут належаць да групы прэзідэнцкай вертыкалі, яшчэ 20 — да першага адміністрацыйнага кола і толькі пяцёра — да ўсіх астатніх груп разам.
Пры гэтым Раднянкоў звяртае ўвагу на невялікую колькасць сувязяў паміж дзвюма часткамі сілавога апарату — спецслужбамі, з аднаго боку, і арміяй і МУС — з другога. Згодна з атрыманымі вынікамі, кожная з гэтых груп мае больш кропак судакранання з прэзідэнцкай вертыкаллю, урадам і нават дыпламатычным корпусам, чым адна з адной. І гэта, на думку аўтараў, дае падставы не аб’ядноўваць іх у адзіную кагорту «сілавікоў», а ўспрымаць як асобныя групы з рознымі мэтамі і задачамі.
А найбольш кансалідаваная частка сістэмы складаецца не з прадстаўнікоў сілавых ведамстваў, а з людзей, якія прайшлі праз прэзідэнцкі апарат.
Указваецца, што ў сям’і Лукашэнкі няма ўласнага блока. Так, Віктар Лукашэнка і Сяргей Цяцерын знаходзяцца ў прэзідэнцкай вертыкалі. Віктара Шэймана, Дзмітрыя Баскава і Дзмітрыя Лукашэнку даследчыкі адносяць да таго ж змешанага контуру, што і дыпламатаў, суддзяў і прадстаўнікоў наглядных структур.
«Сямейна-патранажныя фігуры ставяць «якары» ў розных частках сістэмы, а не канцэнтруюцца ў адным кадравым коле», — указваюць яны.
Няма ўласнага блока і ў бізнесу. Прадпрымальнікі і кіраўнікі прадпрыемстваў размеркаваныя паміж адміністрацыйнымі групамі, контурам спецслужбаў і прамысловай чацвёркай. Іх становішча вызначаецца не агульнай карпаратыўнай сеткай, а тым, да якой часткі дзяржаўнай машыны яны падключаныя.
Становішча чалавека ў сетцы аўтары вымяралі трыма спосабамі: колькасцю сувязяў, блізкасцю да астатніх і пасярэдніцтвам — гэта значыць тым, як часта чалавек аказваецца найкарацейшым шляхам (або мостам) паміж іншымі яе ўдзельнікамі.
У выніку былі вылучаныя тры групы, названыя «Суперброкерамі», «Другім эшалонам» і «Перыферыяй».
Класіфікацыя іерархічная — кожная вышэйшая група пераўзыходзіць ніжэйшую па ўсіх трох метрыках. Але велічыня перавагі неаднолькавая.
Па колькасці сувязяў «Суперброкеры» пераўзыходзяць «Другі эшалон» удвая, па блізкасці — на 19%, а па пасярэдніцтве — у восем (!) разоў. Такім чынам, менавіта пасярэдніцтва, а не колькасць кантактаў, аддзяляе вярхушку ад астатніх.
Разрыў з «Перыферыяй» яшчэ больш прыкметны: яе медыяннае пасярэдніцтва роўнае нулю, а сем з дзесяці прадстаўнікоў гэтай групы не знаходзяцца ні на адным найкарацейшым шляху паміж іншымі — у хуткай перадачы інфармацыі ўнутры сістэмы яны ўвогуле не ўдзельнічаюць.
У групу «Суперброкераў» уваходзяць усяго 17 чалавек. І паказальна тое, што далёка не ўсе імёны тут могуць быць вядомыя шырокаму колу.
«Атрымліваецца, што ніжнія эшалоны — і другі, і перыферыя — у значнай ступені ўзаемадзейнічаюць адзін з адным не наўпрост, а праз гэтых сямнаццаць чалавек», — звяртае ўвагу Юрый Дракахруст.
І на першым месцы сярод «Суперброкераў» не прэм’ер Турчын, не кіраўнік адміністрацыі Круты, а памочнік Лукашэнкі па агульных пытаннях Мікалай Латышонак.
«Ён — найлепшы і самы эфектыўны камунікатар. І, дарэчы, у яго больш сувязяў, чым у каго-небудзь іншага, — больш за 100», — кажа Дракахруст.
На другім месцы — Валерый Вакульчык, на трэцім — Іван Церцель. «Старшыня КДБ займае толькі 67-е месца па колькасці сувязяў, але трэцяе па пасярэдніцтве: сувязяў няшмат, але яны злучаюць тое, што інакш не злучана», — пішуць аўтары. А вось старшыня Савета Рэспублікі Наталля Качанава у групу «Суперброкераў» увогуле не ўваходзіць.
Затое сюды ўваходзяць міністр культуры Марат Маркаў, старшыня Мінгарвыканкама Уладзімір Кухараў, намеснік старшыні Палаты прадстаўнікоў Вадзім Іпатаў і яго намеснікі Аляксандр Ільясевіч і Дзяніс Курленка. Не заўсёды чаканыя імёны, праўда? Але так званае сеткавае становішча зусім не абавязкова супадае з афіцыйнай пасадай.
«І тут ужо можна казаць пра тое, а калі заўтра транзіт? Хтосьці можа разважаць: там будуць сілавікі, у якіх шмат зброі. Аднак уяўляецца, што ключавы рэсурс насамрэч будзе сканцэнтраваны ў руках гэтых сямнаццаці чалавек, паколькі яны — масты, якія звязваюць гэтую сістэму мацней, чым хто-небудзь іншы», — лічыць Юрый Дракахруст.
Другі эшалон аўтары называюць рэзервам сістэмы, перыферыя ж у камунікацыі практычна не ўдзельнічае.
Пры гэтым Дракахруст звяртае ўвагу на гіпотэзу пра тое, што, калі выдаліць «Суперброкераў» з сістэмы, яна зусім не абрынецца.
Аўтары правялі эксперымент і прыбралі найбольш эфектыўных пасярэднікаў. Аказваецца, нягледзячы на дамінаванне гэтых «суперброкераў», сістэма мае мноства абыходных шляхоў, альтэрнатыўных маршрутаў і дублюючых сувязяў. А пры штучным выдаленні з яе вядучых камунікатараў з глыбіні сістэмы падымаюцца людзі, якія ў гэты момант, як здаецца, не маюць ніякага ўплыву.
«Наша мадэль служыць пацвярджэннем — пацвярджэннем таго, што сістэма валодае высокай устойлівасцю», — кажа Дракахруст. «З чыста матэматычнага пункту гледжання я б сказаў, што для яе поўнага разбурэння — гэта значыць распаду, скажам, на трыццаць маленечкіх фрагментаў, якія налічваюць усяго па дзесяць-пятнаццаць чалавек, — давялося б ліквідаваць як мінімум палову ўдзельнікаў. Спатрэбілася б проста прыбраць 130 чалавек са 170».
Часта ўзнікае пытанне — наколькі глыбока ў беларускі кіроўны клас убудаваная Масква? Лічыцца, пішуць аўтары, што «эліта пранізаная расійскімі сувязямі настолькі, што дзейнічаць самастойна не можа ў прынцыпе».
Аднак даследаванне паказвае, што расійскі след у беларускай эліце вузкі, кропкавы і не ўтварае сеткі. Прыкметы расійскай сацыялізацыі ёсць у кожнага пятага члена класа, але гэтыя людзі не звязаныя паміж сабой у асобную структуру: яны вучыліся і служылі ў Расіі ў розны час і ў розных месцах, а пазнаёміліся адзін з адным ужо ў Беларусі.
Прыкметы расійскай сацыялізацыі выяўляюцца ў 55 чалавек з 271 — 20% класа. Вучыліся ў Расіі 36 чалавек, працавалі — 20, нарадзіліся — 14; у трынаццаці супадаюць два каналы і больш.
Пры гэтым расійскі след размеркаваны нераўнамерна — ён канцэнтруецца ў сілавым апараце, дзе ім адзначаны амаль кожны другі, і амаль не закранае грамадзянскую кіраўнічую машыну. «Расія прысутнічае ў беларускай уладзе толькі выбарачна», — лічаць аўтары.
Паміж сабой гэтыя 55 чалавек звязаныя — але звязаныя не Расіяй. Унутры кагорты 214 сувязяў, і паходжанне кожнай з іх вядомае: 171 узнікла ў беларускіх установах, 41 — у савецкіх, перш за ўсё праз службу ва Узброеных сілах СССР, і толькі 2 — у расійскіх. Інакш кажучы, людзі з расійскім следам сапраўды знаёмыя адзін з адным, аднак пазнаёміліся яны ў Акадэміі кіравання, Адміністрацыі Прэзідэнта і ў беларускіх Узброеных сілах.
Расійскі след размеркаваны па класе вельмі нераўнамерна, і разрыў амаль трохразовы. Па асобных супольнасцях карціна такая: «Армія і МУС» — 39%, «КДБ і спецыяльныя службы» — 38%, «Дыпламаты і суды» — 24%, «Прэзідэнцкая вертыкаль» — 17%, «Урад і рэгіёны» — 9%.
У той жа час вузкасць канала не азначае яго слабасці: чым вышэй чалавек у сеткавай іерархіі, тым часцей у яго выяўляецца расійскі след. Напрыклад, сярод «Суперброкераў» такіх 41% — сямёра з сямнаццаці.
Такім чынам, Расія звязаная з вярхушкай і сілавым блокам, а не з сістэмай у цэлым, робяць выснову аўтары.
Менавіта да такой высновы прыходзяць аўтары даследавання. На іх думку, беларуская элітная сетка залішне звязаная і слаба залежыць ад асобных людзей.
Больш за палову ўсіх сувязяў кіроўнага класа спараджаюць дзве арганізацыі — Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце і Адміністрацыя Прэзідэнта.
Функцыя злучальнага звяна не замацаваная за канкрэтнымі людзьмі: калі яна вызваляецца, яе бяруць на сябе іншыя, прычым часта тыя, хто ў сённяшніх рэйтынгах не мае вялікага ўплыву.
Такім чынам, сцэнары, пабудаваныя на распадзе сістэмы або на выбыцці асобных фігур, структурна малаверагодныя, робяць выснову аўтары. Сувязі ўнутры класа прадубліраваныя, а каб парушыць адзінства сеткі, спатрэбілася б паслядоўна вывесці з яе каля траціны класа, прычым кожны раз менавіта таго, хто на дадзеным кроку аказваецца галоўным злучальным звяном.