Скриншот видео
30 снежня беларускае і расійскае міністэрствы абароны апублікавалі відэа, на якім паказана нібыта «заступленне на баявое дзяжурства» ў Беларусі расійскага ракетнага комплексу «Арэшнік». «Радыё Свабода» прааналізавала даступныя звесткі, спадарожнікавыя здымкі і ацэнкі незалежных экспертаў і паспрабавала разабрацца ў дэталях таго, што засталося «за кадрам».
За некалькі дзён да публікацыі відэа амерыканскія даследчыкі з Мідлберы-каледжа, вывучыўшы спадарожнікавыя здымкі, назвалі былы ваенны аэрадром «Крычаў-6» магчымым месцам размяшчэння комплексу. Аналіз здымкаў указвае на паскоранае будаўніцтва новых аб’ектаў і рэканструкцыю чыгуначнай інфраструктуры, якія пачаліся летам 2025 года. Гэта, на думку даследчыкаў, можа сведчыць пра падрыхтоўку пляцоўкі для расійскіх Ракетных войскаў стратэгічнага прызначэння.
«Свабода» праверыла гэтыя высновы, супаставіла іх з афіцыйнымі кадрамі, сабрала ацэнкі незалежных экспертаў і паспрабавала разабрацца, што на самой справе азначае гэта разгортуванне — з ваеннага і палітычнага пунктаў гледжання.
«Арэшнік» — гэта расійскі мабільны ракетны комплекс сярэдняй далёкасці, які, на думку экспертаў, створаны на базе распрацаванай раней міжкантынентальнай ракеты «Ярс». За кошт скарачэння колькасці разгонных ступеняў «Арэшнік» меншы па памерах і мае меншую далёкасць прымянення — каля 5 тысяч кіламетраў. Расія ўпершыню магла ўжыць ракету гэтага комплексу 21 лістапада 2024 года пры ўдары па прадпрыемстве «Півдэнмаш» у Дняпры на ўсходзе Украіны. Тады прадпрыемства было пашкоджана, у горадзе загінулі і атрымалі раненні людзі.
Пра магчымасць размяшчэння «Арэшніка» ў Беларусі публічна заявілі на сустрэчы Уладзіміра Пуціна і Аляксандра Лукашэнкі напрыканцы 2024 года. Абазначаны тэрмін — другая палова 2025 года. Рашэнне аб размяшчэнні комплексу ў Беларусі нібыта прынялі ў адказ на просьбу Лукашэнкі. Тады ж, паводле яго слоў, ён паставіў Пуціну ўмову, што мэты будуць вызначацца «ў Беларусі, а не расіянамі».
Заява пра тое, што Беларусь нібыта зможа самастойна вызначаць мэты для комплексу «Арэшнік», з’явілася ў медыя ў снежні гэтага года пасля інтэрв’ю міністра абароны Беларусі Віктара Хрэніна кітайскаму тэлеканалу. Аднак у той жа дзень дзяржаўнае расійскае інфармацыйнае агенцтва ТАСС анулявала гэты матэрыял, прызнаўшы яго памылковым.
На прадэманстраваных 30 снежня Міністэрствам абароны Беларусі кадрах «заступлення на баявое дзяжурства» ракетнага комплексу «Арэшнік» і ўрачыстага пабуджэння на пляцы «Свабода» не заўважыла ніводнага беларускага вайскоўца. Кіруе афіцыйным мерапрыемствам на трыбуне неназваны расійскі падпалкоўнік, падпісаны як намеснік камандзіра воінскай часткі ўзброеных сіл Расійскай Федэрацыі. Сярод паднятых сцягоў — адзін дзяржаўны беларускі і тры расійскія: дзяржаўны сцяг Расіі, сцяг Міністэрства абароны Расіі і сцяг расійскіх войскаў стратэгічнага прызначэння.
Выданне высветліла, што расійскім падпалкоўнікам, які камандаваў афіцыйным мерапрыемствам у Беларусі, мог быць расійскі вайсковец Раман Астравушка. У 2021 годзе ён быў камандзірам ракетнага дывізіёна 54-й ракетнай дывізіі з горада Тэйкава.
Гэтае падраздзяленне адносіцца да Ракетных войскаў стратэгічнага прызначэння Расіі і знаходзіцца прыкладна за 200 кіламетраў на паўночны ўсход ад Масквы. Расійскія дзяржаўныя медыя неаднаразова называлі тэйкаўскі ракетны дывізіён часткай «ядзернага шчыта» краіны. На ўзбраенні падраздзялення стаяць міжкантынентальныя балістычныя ракетныя комплексы «Ярс».
26 снежня 2025 года амерыканскія даследчыкі Мідлберы-каледжа вызначылі верагоднае месца размяшчэння комплексу «Арэшнік» на тэрыторыі Беларусі — былы ваенны аэрадром «Крычаў-6», размешчаны ў некалькіх кіламетрах ад беларуска-расійскай мяжы. Вывучаныя даследчыкамі спадарожнікавыя здымкі паказалі хуткае будаўніцтва ў гэтым месцы некалькіх новых будынкаў, пачынаючы з жніўня 2025 года, а таксама поўную рэканструкцыю чыгуначных шляхоў і станцыі.
«Найважнейшым сведчаннем з’яўляецца тое, што будаўнічыя брыгады цалкам аднавілі чыгуначны вакзал, які абслугоўваў былы аэрадром, што з’яўляецца важкай прыкметай таго, што гэтае месца будзе выкарыстоўвацца расійскімі Ракетнымі войскамі стратэгічнага прызначэння (РВСН)», — адзначылі аўтары.
У часы Савецкага Саюза на ваенным аэрадроме «Крычаў-6» размяшчаўся 28-мы знішчальна-авіяцыйны полк. Ён уваходзіў у склад Маскоўскай акругі супрацьпаветранай абароны і тады павінен быў абараняць Маскву.
Як заяўляў у снежні мінулага года Аляксандр Лукашэнка, для размяшчэння «Арэшніка» ў Беларусі разглядаліся менавіта пляцоўкі, дзе ў савецкі час маглі знаходзіцца стратэгічныя ядзерныя ракеты. Ён паведаміў, што ведае пра 30 такіх кропак па краіне. Праз месяц ён удакладніў, што разглядаюцца месцы паблізу Смаленскай вобласці Расіі.
Усе гэтыя факты толькі пацвердзілі меркаванне амерыканскіх даследчыкаў. Як высветліла «Свабода», для пачатку будаўніцтва на тэрыторыі былога ваеннага аэрадрома пад Крычавам у жніўні 2025 года ўладам Беларусі давялося знесці адно з невялікіх прыватных прадпрыемстваў па вытворчасці драўнянага вугалю «Углеград».
«Углеград» быў запушчаны ў 2020 годзе непасрэдна там жа, дзе пазней разгорнецца ваенная будоўля, — на ўзлётна-пасадачнай паласе. Тады абласныя ўлады называлі гэтае прадпрыемства адным з найбольш значных праектаў для рэгіёна. Тут працавалі некалькі дзясяткаў мясцовых жыхароў. Пра далейшы лёс вытворчасці нічога не вядома. Аднак будаўніцтва вялося так хутка, што печы для абпалу знаходзіліся тут як мінімум да канца лістапада. Ад закладкі падмуркаў у верасні да дэманстрацыі гатовых будынкаў на відэа прайшло ўсяго тры месяцы.
З двух незалежных адзін ад аднаго крыніц рэсурсу таксама стала вядома, што на вуліцах Крычава ў апошні час пачалі заўважаць расійскіх вайскоўцаў.
«Свабода» атрымала спадарожнікавы здымак былога ваеннага аэрадрома пад Крычавам, зроблены 16 лістапада 2025 года. Яго супаставілі з відэа, апублікаваным беларускім і расійскім міністэрствамі абароны. Размяшчэнне будынкаў, а таксама іх афарбоўка цалкам супадаюць і ўказваюць на тое, што відэа сапраўды магло быць знята ў гэтым месцы.
Невялікая колькасць снегу на афіцыйным відэа можа сведчыць пра тое, што здымка вялася за некалькі дзён да публікацыі. Зараз вышыня снежнага покрыва ў гэтых месцах большая.
На спадарожнікавых здымках больш нізкай якасці ад 24 снежня 2025 года відаць, што тэрыторыя ваеннага аб’екта, прадэманстраваная на відэа, яшчэ не добраўпарадкаваная, будаўнічыя работы працягваюцца. А на кадрах з відэа на адным з будынкаў бачныя невялікія заводскія налепкі на кожным шклопакеце, што можа сведчыць пра нядаўнюю ўстаноўку вокнаў.
Тэрміновае будаўніцтва і дэманстрацыю гэтага ваеннага аб’екта адзначыў і Дэкер Эвелет (Decker Eveleth) — амерыканскі аналітык па адкрытых дадзеных і спадарожнікавых здымках, супрацоўнік CNA, які разам з іншымі даследчыкамі вызначыў гэтае месца як магчымую пляцоўку для разгортування комплексу «Арэшнік». У сацыяльных сетках ён размясціў пост наступнага зместу:
«Зараз усё гэта разгортванне ажыццяўляецца ў спешцы, каб выканаць заяву Лукашэнкі пра тое, што ракета будзе ўведзена ў эксплуатацыю да канца года. Хутчэй за ўсё, гэта хлусня — мы не бачылі ракету, а аб’екты падтрымкі яшчэ нават не завершаныя».
«Свабода» звярнулася па каментар да Паўла Подвіга, старшага навуковага супрацоўніка Інстытута даследавання праблем раззбраення ААН у Жэневе і кіраўніка праекта Russian Strategic Nuclear Forces. Ён прааналізаваў відэа, апублікаванае Міністэрствам абароны Расіі, а таксама месца магчымага размяшчэння комплексу «Арэшнік» пад Крычавам.
Эксперт адзначыў, што на апублікаваных кадрах сапраўды відаць цырымонія заступлення на баявое дзяжурства, аднак пры гэтым паказаны толькі некалькі машын тэхнічнага забеспячэння комплексу, а не сама пускавая ўстаноўка з ракетай: «Ракету нам не паказалі. Гэта факт».
Паводле слоў Подвіга, адсутнасць ключавога элемента можа тлумачыцца меркаваннямі сакрэтнасці. Гэта азначае, што адназначна сцвярджаць пра поўнамаштабнае разгортванне ракетнага комплексу «Арэшнік» у Беларусі нельга: «Нешта там, безумоўна, адбываецца, але сумненні ў тым, што гэта рэальнае разгортванне рэальных ракетных комплексаў, пакуль застаюцца».
Эксперт таксама звяртае ўвагу на адсутнасць на відэа ключавых прыкмет пастаяннай ракетнай базы, уключаючы інфраструктуру для захоўвання і абслугоўвання самой ракеты. Паводле яго слоў, гэта дазваляе дапусціць сцэнар, пры якім частка тэхнікі і асабовага складу ўжо разгорнута, але сама ракета можа пакуль не знаходзіцца на месцы.
Гэтую ацэнку падзяляюць і амерыканскія даследчыкі. На іх думку, у тым ліку згаданага вышэй Дэкера Эвелета, аб’ект пад Крычавам выглядае як тэхнічная база батальённага ўзроўню, у той час як месца пастаяннай дыслакацыі палка можа заставацца па-за межамі выяўленай пляцоўкі — у Беларусі або на тэрыторыі Расіі.
Аналізуючы палітычны кантэкст, Павел Подвіг падкрэслівае, што гісторыя з «Арэшнікам» у Беларусі носіць перадусім палітычны характар. З ваеннага пункту гледжання, паводле слоў эксперта, прынцыповай розніцы паміж размяшчэннем такога комплексу ў Беларусі або на тэрыторыі Расіі няма.
Пры гэтым ён падкрэслівае, што комплекс застанецца пад кантролем расійскіх Ракетных войскаў стратэгічнага прызначэння, а ўдзел Беларусі абмяжоўваецца прадастаўленнем тэрыторыі: «Гэта расійскія часткі. Я практычна цалкам упэўнены ў тым, што беларускія вайскоўцы там нідзе не ўдзельнічаюць».
Гэта пацвярджаюць і кадры Міністэрства абароны Расіі, на якіх бачны сцяг расійскіх войскаў стратэгічнага прызначэння, а не беларускіх падраздзяленняў. Разам з тым, як адзначае Дэкер Эвелет, «нам варта ўстрымацца ад таго, каб ужо цяпер абвяшчаць гэта разгортванне проста палітычным жэстам, пакуль не стане зразумелым яго поўны характар».