Плаха. Иллюстративное изображение создано с помощью ИИ
Чым адметная беларуская журналістыка? Пастаянным дэжавю апісваных з’яў і тэндэнцый. Дзяржава спачатку рэжа на корані прыватную ініцыятыву, а затым упарта спрабуе ажывіць абезгалоўлены труп. Часцей за ўсё – беспаспяхова. «Мотавела», Мёрскі металапракатны завод, «Дываны Брэста» – прыкладаў не злічыць. З той жа серыі – гісторыя ўзлётаў і падзенняў айчыннага агратурбізнесу. Яркая ілюстрацыя таго, як дзяржава спачатку дабівае створанае ўпартай працай прыватнікаў, а затым, ацаніўшы вынікі сваёй «паспяховай дзейнасці», спрабуе ажывіць нябожчыкаў.
Яшчэ ў 2022 годзе, калі ўлады вырашылі зрабіць больш жорсткімі ўмовы працы аграэкасядзіб, мы падрабязна расказвалі гісторыю станаўлення беларускага агратурбізнесу.
Пераказваць усе дэталі яшчэ раз не буду, абмяжуюся толькі асноўнымі вехамі. Першыя аграсядзібы з’явіліся ў Беларусі ў 2003 годзе. А годам раней была створаная Беларуская грамадская арганізацыя «Агра- і экатурызм», пазней перайменаваная ў БГА «Адпачынак у вёсцы».
Многіх ідэя стварэння ўласнага бізнесу, да таго ж такога, які не патрабуе параўнальна буйных інвестыцый, зацікавіла. Да 2006 года ў нашай краіне працавалі 34 аграсядзібы. Далей – больш: да пачатку 2014 года афіцыйна зарэгістраваная была ўжо 1881 аграсядзіба.
Гэты бізнес палічылі перспектыўным і жыхары сельскай мясцовасці, і гараджане, якія набывалі часта закінутыя дамы і хутары ўдалечыні ад буйных населеных пунктаў. Аграсядзібы задумваліся як спосаб забеспячэння занятасці на вёсцы і шмат у чым выдатна спраўляліся з гэтай функцыяй. Прапанаваныя імі паслугі карысталіся попытам. У 2013 годзе, паводле даных Міністэрства спорту і турызму, у аграсядзібах адпачылі 270 тысяч чалавек. Каля 20% з іх – замежныя турысты. За год аграсядзібы зарабілі 7,2 мільёна долараў.
У 2016 годзе Беларусь заняла першае месца сярод еўрапейскіх краін за найлепшыя турыстычныя напрамкі ў намінацыі «Аграэкатурызм» у конкурсе, які праводзіўся часопісам National Geographic Traveler. У 2018 годзе наша краіна перамагла ў другі раз, абагнаўшы Італію, Кітай, Бразілію і ЗША. Эксперты адзначалі – ад бурнага колькаснага росту айчынны агратурыстычны бізнес перайшоў да якаснага развіцця.
Але затым у дзяржавы засвярбелі рукі. Тэрмін дзеяння падпісанага яшчэ ў 2006 годзе Аляксандрам Лукашэнкам указа № 372, які вызначыў парадак аказання паслуг у сферы аграэкатурызму, у 2010 годзе падоўжылі на 10 гадоў. Але ўжо ў 2016 годзе ўлады загаварылі пра неабходнасць унясення змяненняў у гэты дакумент.
Сваю ролю, паводле чутак, адыграла рэстараннае лобі, занепакоенае адтокам у аграсядзібы банкетаў, вяселляў і іншых урачыстасцяў. Гасцінічны бізнес таксама, відаць, быў не ў захапленні ад канкурэнцыі. У задавальненні залезці ў кішэню да агратурбізнесменаў дзяржава таксама не магла сабе адмовіць – як гэта, плацяць усяго адну базавую на год, ды яшчэ і атрымліваюць крэдыт на развіццё бізнесу на льготных умовах. Пра тое, што агратурызм для рэгіёнаў у значнай ступені быў і заставаўся сацыяльнай праграмай, неяк хутка забыліся. Маўляў, у многіх бізнесменаў сцерлася розніца паміж аграэкатурызмам і проста здачай дамоў пад забаўляльныя мерапрыемствы. Ды і ўвогуле – што гэта за поспех без удзелу і чуйнага кіраўніцтва зверху? Не любяць беларускія ўлады прыватную ініцыятыву. Самастойнасць для іх – небяспечная і заразная рэч. Сістэма не можа змірыцца, што некаторыя могуць абыходзіцца без яе, зарабляць. Нават не мільёны, а проста на годнае жыццё.
Паступілі прапановы ўвесці абмежаванні – напрыклад, у сядзібе адначасова павінна знаходзіцца не больш за 20 чалавек. А тым, хто мог прыняць больш людзей – перарэгістравацца ў ІП.
Уладальнікі аграсядзіб адзначалі, што гэтыя змены заўчасныя і згубныя для бізнесу. Правядзенне ўрачыстых мерапрыемстваў, карпаратываў і гэтак далей — асноўны даход, за кошт якога існуюць сядзібы. Гэта дае ім магчымасць перажыць міжсезонне, калі турыстаў няма, а інфраструктуру трэба падтрымліваць, рыхтаваць да наступнага сезона. А ў статусе ІП уладальнікі аграсядзіб проста не змогуць працаваць. «Як толькі ўладальнік становіцца іпэшнікам, да яго прыходзяць санстанцыя і пажарныя, якія аўтаматычна прад’яўляюць новыя патрабаванні. Як да іпэшніка, які займаецца гасцінічным бізнесам або грамадскім харчаваннем», – тлумачыла кіраўніца аб’яднання «Адпачынак у вёсцы» Валерыя Кліцунова.
Здавалася, агратурбізнесу ўдалося адбіцца. У кастрычніку 2017 года Лукашэнка падпісаў дастаткова ліберальны ўказ № 365 «Аб развіцці аграэкатурызму». Уладальнікам аграэкасядзіб было дадзена права аказваць шырокі спектр дадатковых паслуг. У тым ліку праводзіць прэзентацыі, юбілеі і банкеты.
Але ў канцы 2021 года да пытання аб узмацненні жорсткасці ўмоў для дзейнасці аграсядзіб вярнуліся зноў. І ў кастрычніку 2022 года Лукашэнка падпісаў указ «Аб развіцці аграэкатурызму», які істотна змяняў правілы для гэтага бізнесу. Напрыклад, з’явілася неабходнасць атрымліваць дазвол на дзейнасць аграсядзіб у райвыканкамах. Дзейныя аграэкасядзібы павінны атрымаць такі дазвол да 1 ліпеня 2023 года. Паведамлялася, што на месцы выязджае спецыяльная камісія, якая вырашае, ці адпавядае аб’ект патрабаванням.
Аблвыканкамы атрымалі права вызначаць пералікі населеных пунктаў, на тэрыторыі якіх нельга размяшчаць аграэкасядзібы. Устанаўлівалася адказнасць уладальнікаў за парушэнне грамадскага парадку з боку наведвальнікаў. Была ўведзеная забарона на вядзенне гасцінічнага і рэстараннага бізнесу пад выглядам аграсядзіб, абмежаванні па правядзенні прэзентацый, банкетаў і іншых мерапрыемстваў у непасрэднай блізкасці ад суседніх жылых дамоў і шэраг іншых. Уладальнікі аграсядзіб аказаліся цалкам залежнымі ад чыноўнікаў на месцах, якія атрымалі права вырашаць, каму і што дазволіць, а каму – забараніць.
Дзяржава сваімі рукамі забіла тое, што людзі развівалі і будавалі гадамі. Аграсядзібы пад цяжарам новаўвядзенняў сталі закрывацца. На пачатак 2023 года ў Беларусі было 3043 аграсядзібы. З іх да канца года перарэгістрацыю прайшлі менш за палову – 1297. Паказальныя лічбы: у сакавіку 2024 года ў самым што ні на ёсць турыстычным рэгіёне Беларусі, у Браслаўскім раёне, засталося толькі 5 аграсядзіб з 300. А ў Дубровенскім і Талачынскім раёнах — ніводнай.
Прычым удар быў нанесены акурат па сельскай мясцовасці. Шмат у чым – па тых самых выміраючых вёсках, за захаванне якіх так выступае Лукашэнка. Змены ўдарылі менавіта па глыбінцы, дзе заробкі і без таго невялікія, запаўняльнасць не вельмі высокая. І турыстычная дзейнасць была, галоўным чынам, падпрацоўкай.
Дзяржаве спатрэбілася амаль чатыры гады, каб зразумець – нешта пайшло не так. Там, дзе хацелі ссекчы пабольш, засталося выпаленае поле. Так і хочацца спытаць – дзяржава, што з тварам? Палічылі – праслязіліся?
Падобна на тое. Таму што ўчора Лукашэнка падпісаў новы ўказ «Аб развіцці аграэкатурызму» . Адгэтуль уладальнікі аграсядзіб, якія знаходзяцца ўдалечыні ад буйных населеных пунктаў – згодна з дакументам, на адлегласці 10 і больш кіламетраў ад межаў адміністрацыйнага цэнтра раёна па дарогах мясцовага і рэспубліканскага значэння (за выключэннем Мінскай вобласці), змогуць выплачваць спецыяльны збор замест падатку. Стаўка збору з 1 студзеня 2026 года складае 45 рублёў. Другая ўмова выплаты спецыяльнага збору – прыкладное азнаямленне турыстаў з элементамі сельскага ўкладу, рамёствамі і традыцыямі
Указ дазваляе мець больш за 15 жылых пакояў у аграэкасядзібах і пашырае пералік паслуг, якія могуць аказваць гасцям іх уладальнікі.
Прадугледжана таксама падаўжэнне льготнага крэдытавання суб’ектаў аграэкатурызму ААТ «Белаграпрамбанк» на неабмежаваны перыяд дзеяння. Выключаюцца ліміты крэдытавання. Тэрміны заключэння крэдытных дагавораў павялічваюцца з 5 да 7 гадоў для сельскагаспадарчых арганізацый і з 7 да 10 гадоў — для фізічных асоб.
Такім чынам, спачатку давёўшы каго да морга, а каго – усяго толькі да ШВЛ, дзяржава вырашыла ўдыхнуць у тых, хто цудам выжыў, крыху паветра. У надзеі, што заадно пара-другая трупаў таксама можа спакусіцца на новаўвядзенні і неяк ажыць. Што ж, і такое магчыма – існаваць жа неяк трэба. Але, асмелюся выказаць здагадку, ахвочых у чарговы раз увайсці ў тую ж раку шмат не знойдзецца. Дзяржава доўга і ўпарта ўнушала сваім грамадзянам – яна робіць усё, што пажадае, прычым без аглядкі на здаровы сэнс. Настолькі доўга, што ёй удалося пераканаць у гэтым нават самых зацятых аптымістаў.
Падпішыцеся на наш тэлеграм-канал «Reform.news: Самае цікавае»
***
Меркаванні і ацэнкі аўтара могуць не супадаць з меркаваннем рэдакцыі Reform.news