Фото: BibliotekaUniwersyteckawWarszawie
Польская пракуратура мае намер прад’явіць абвінавачанні ў збыце крадзенай маёмасці ўладальніку маскоўскага аўкцыйнага дома і былому эксперту Міністэрства культуры РФ Сяргею Бурмістраву. Гаворка ідзе пра справу аб крадзяжы рэдкіх кніг ХІХ стагоддзя з бібліятэкі Варшаўскага ўніверсітэта, піша Onet. У расследаванні фігуруе маршрут праз Беларусь — у Мінск, паводле даных следства, перапраўляліся выкрадзеныя з Польшчы выданні.
Як піша выданне, ключавую ролю ва ўсёй гэтай справе адыграў Міхал З., які пасябраваў з супрацоўнікамі бібліятэкі Варшаўскага ўніверсітэта і рэгулярна наведваў яе са снежня 2022 года па кастрычнік 2023 года. Ён сцвярджаў, што з’яўляецца гісторыкам грузінскай літаратуры, і «цэлымі днямі» праводзіў час у чытальнай зале.
“Ён быў гаманлівы, сыпаў анекдотамі і мог гадзінамі гаварыць пра кнігі”, — гаворыцца ў матэрыяле.
«Часцей за ўсё ён хаваў іх пад швэдрам або ў сумцы, а затым нёс у туалет, дзе падымаў столевую пліту і хаваў здабычу. Скончыўшы працу ў чытальнай зале, ён ішоў у туалет, забіраў кнігі і выносіў іх на вуліцу», — распавёў выданню член міжнароднай следчай групы па справе «Пушкін» Барташ Янды.
Пры крадзяжы асобных тамоў ён падмяняў іх падробленымі кнігамі. Супрацоўнікі бібліятэкі счытвалі толькі супадальны код, і падробкі затым вярталіся на паліцы сховішча замест сапраўдных кніг.
«Цікава, што гэтыя падробкі былі зроблены не ідэальна. Больш за тое, часта гэта былі кнігі з іншымі назвамі, проста наклееныя аркушы паперы з бібліятэчнымі штампамі і штрыхкодамі», — адзначае Янды.
У 2020 годзе чытальная зала для старых фондаў была перанесена ў агульную чытальную залу, і яе супрацоўнікі не былі спецыяльна навучаныя дбайнаму кантролю за больш каштоўнымі экзэмплярамі. Іх ахоўвалі гэтак жа, як і ўсе астатнія кнігі.
«Міхал З. усё аналізаваў з самага пачатку. Ён браў канкрэтныя прадметы, у яго было шмат часу. Ён праводзіў цэлыя дні ў бібліятэцы. Ён правяраў пэўныя мадэлі паводзін. Ён пастаянна выходзіў пакурыць, і гэта стала настолькі характэрнай рысай яго паводзін, што ўрэшце ўсе да гэтага прызвычаіліся», — распавёў Янды.
У выніку мужчына выкраў з бібліятэкі Варшаўскага ўніверсітэта ў агульнай складанасці 78 твораў ХІХ стагоддзя на суму больш за 3,8 мільёна злотых. Сярод іх былі першыя выданні Аляксандра Пушкіна, Мікалая Гогаля, Міхаіла Лермантава і Івана Крылова.
Выкрадзеныя кнігі ён упакаваў і перадаў кіроўцу аўтобуса, які накіроўваўся праз Варшаву ў Мінск. Там іх павінен быў забраць кліент. Міхал З. атрымаў аплату дыстанцыйна, у выглядзе крыптавалюты.
Вынікі расследавання паказваюць, што падчас свайго знаходжання ў Польшчы ён таксама наведваў бібліятэку Ягелонскага ўніверсітэта. Аднак там яму не ўдалося выкрасці ніводнай кнігі.
16 кастрычніка 2023 года грузінская пара, Мат Т. і Ана Г., прыйшла ў бібліятэку Варшаўскага ўніверсітэта, прадставіўшыся славацкімі студэнтамі і прад’явіўшы падробленыя пасведчанні асобы. У чытальнай зале яны заказалі восем твораў Пушкіна і Гогаля, узяўшы ручкі, сшыткі і блакноты.
Праз некаторы час яны зрабілі перапынак і выйшлі пакурыць. Калі яны не вярнуліся, занепакоеныя супрацоўнікі бібліятэкі пачалі разбіраць пакінутыя імі на сталах кнігі. Яны выявілі, што пяць з васьмі прадстаўленых тамоў зніклі. Як высветлілася пазней, «чытачы» вынеслі іх у спецыяльна зашытых кішэнях унутры адзення.
Пра здарэнне паведамілі ў паліцыю. Тым часам пара пакінула Варшаву і накіравалася ў Вену. Там яны перадалі выкрадзеныя кнігі саўдзельніцы — партнёрцы Бекі Т. або грузіна, раней арыштаванага ў Латвіі за крадзяжы рэдкай рускай літаратуры з Нацыянальнай бібліятэкі ў Рызе. Затым Мат Т. і Ана Г. вярнуліся ў Тбілісі.
Неўзабаве яны даведаліся, што выкрадзеныя імі творы нічога не каштуюць, таму яны не могуць разлічваць на аплату. Хтосьці апярэдзіў іх і падкінуў падробкі замест сапраўдных кніг. Выявілася, што сапраўдныя кнігі раней выкраў іншы чалавек — Міхал З., а грузінская пара вынесла ўжо фальшывыя экзэмпляры. Пасля іх затрымання ў Грузіі схема стала зразумелай. Польскае расследаванне набрала абароты, і супрацоўнікі бібліятэкі Варшаўскага ўніверсітэта праверылі, колькі твораў было выкрадзена на самай справе. Раней яны і паняцця не мелі, што нешта не так.
Расследаванне паказала, што Польшча была не адзіным пацярпелым бокам. Аналагічныя крадзяжы рэдкіх кніг рускіх аўтараў адбываліся ў Францыі, Германіі, Чэхіі, Аўстрыі, Нідэрландах, а таксама ў краінах Балтыі. Ва ўсіх выпадках выкарыстоўвалася адна і тая ж схема — падмена арыгіналаў падробкамі.
Для каардынацыі расследавання быў створаны міжнародны следчы штаб «Пушкін», у які ўвайшлі прадстаўнікі ўсіх закранутых краін.
«Мы рэгулярна сустракаліся ў Гаазе, дзе абменьваліся ключавой інфармацыяй, атрыманай у ходзе нашых расследаванняў. Гэта важна, бо — як пазней высветлілася — за ўсімі крадзяжамі стаяла адна і тая ж група грамадзян Грузіі, — кажа пракурор Янды. — Гэта была не тыповая грузінская групоўка, якую мы асацыюем з Польшчай 1990-х гадоў як банду небяспечных і бязлітасных людзей. Гэта была хутчэй група кнігагандляроў, аматараў антыкварыяту, чый знешні выгляд і паводзіны не выклікалі ніякіх падазрэнняў».
Найбольш важнай падзеяй для польскай часткі расследавання стаў арышт Міхала З. у Літве. Падчас допыту, праведзенага ў верасні 2025 года пракурорам Барташам Янды ў літоўскім следчым ізалятары, мужчына прызнаўся ў крадзяжы ўсіх 78 антыкварных кніг з бібліятэкі Варшаўскага ўніверсітэта і падрабязна распавёў, як ён іх выкраў.
У ходзе сваіх паказанняў ён таксама назваў імя маскоўскага антыквара, які нібыта замовіў яму працу. Аднак следчыя ўстанавілі, што такога антыквара не існавала.
«Сам факт таго, што Міхал З. узяў на сябе адказнасць за ўсе крадзяжы, можа сведчыць пра тое, што ён кагосьці прыкрываў», — адзначыў Янды.
Застаецца яшчэ адна загадка: чаму тэарэтычна члены адной і той жа групы — Мат Т. і Ана Г. — выкралі падробкі, раней падкінутыя Міхалам З.? Паводле слоў пракурора, магчымыя дзве версіі: адна прадугледжвае, што група спрабавала замесці сляды, а другая — што розныя фракцыі ўнутры групы канкуравалі паміж сабой.
Хаця паказанні Міхала З. не прывялі да ўстанаўлення асобы кліента, следчым удалося высветліць, што восем твораў, выкрадзеных з бібліятэкі Варшаўскага ўніверсітэта, былі афіцыйна прададзеныя на аўкцыёне аўкцыйнага дома «Літфонд» у Маскве і Санкт-Пецярбургу. Яго ўладальнік Сяргей Бурмістраў раней працаваў экспертам Міністэрства культуры Расіі.
На фотаздымках лотаў былі бачныя бібліятэчныя штампы Варшаўскага ўніверсітэта. Пры гэтым сам Бурмістраў сцвярджаў, што яго дзейнасць законная і ўсе дакументы ў парадку. Сярод прададзеных кніг былі «Тры новыя байкі» Крылова, «Браты-разбойнікі» Пушкіна і «Збор твораў» Гогаля. Аўкцыйны дом «Літфонд» зарабіў на гэтых кнігах каля мільёна злотых, гаворыцца ў матэрыяле. Каму ў выніку дасталіся гэтыя кнігі, невядома.
“Цяжка вызначыць, ці стаіць за гэтымі дзеяннямі расійская дзяржава або група алігархаў, звязаных з урадам. Аднак я перакананы, што такі аўкцыйны дом не мог дазволіць сабе прадаваць падобныя творы без ведама і падтрымкі Крамля”, — заявіў пракурор.
Ён не ўпэўнены, што гэтыя крадзяжы можна разглядаць непасрэдна як чарговы акт гібрыднай вайны.
«Тут я хутчэй паставіў бы на элемент імперскай моды сярод пакупнікоў з Расіі, чым на арганізаваныя дзеянні расійскіх спецслужбаў. ГРУ займаецца сабатажам, дыверсіямі і ваеннай выведкай. У выпадку з гэтымі старымі кнігамі я б падазраваў заказы — натхнёныя ўрадавымі коламі, так, але ўсё ж расійскімі алігархамі, — кажа ён. — Давайце ўспомнім, што пасля ўварвання ва Украіну была мода менавіта на такія працы з ХІХ стагоддзя, калі пасля паразы Напалеона Расія квітнела як імперыя. Гэта ідэальна ўпісваецца ў цяперашнюю сітуацыю, і многія алігархі, безумоўна, хацелі б мець такія кнігі ў сваіх калекцыях».
Польская пракуратура падкрэслівае, што на дадзеным этапе не можа правесці працэсуальныя дзеянні з Бурмістравым з-за цяперашняй геапалітычнай сітуацыі, аднак плануе аб’явіць яго ў вышук. Верагоднасць хуткага вяртання выкрадзеных кніг ацэньваецца як нізкая.
Янды лічыць неабходным належным чынам каталагізаваць страчаныя выданні ў адпаведных установах і дадаць іх у спіс украдзеных твораў.
“З цягам часу такія рэчы могуць проста «ўсплыць», напрыклад, у багатага калекцыянера. Таму варта сачыць за сітуацыяй”, — лічыць ён.