Хітры план Лукашэнкі: з даўгабудам на «big deal»

Рэдакцыя Reform.news · 2 лістапада 2026, 20:13

https://reform.news/be/hitry-plan-lukashjenki-z-da-gabudam-na-big-deal/

Як ні рэкламаваў беларускі палітык амерыканцам Нежынскі ГАК, тыя на такую «здзелку стагоддзя» не павяліся. І правільна зрабілі, бо ўкладвацца ў незавершаны даўгабуд даволі рызыкоўна. Зусім недарэчы аказалася, што тэрміны здачы шматпакутнага камбіната зноў «паехалі». І ўжо не першы раз.

Шэсць гадоў пасля капсулы

11 верасня 2015 года Аляксандр Лукашэнка і расійскі алігарх, старшыня савета дырэктараў ААТ «НК «Руснафта» Міхаіл Гуцэрыеў заклалі капсулу ў памятны камень, даўшы старт будаўніцтву Нежынскага горна-абагачальнага комплексу.

Згодна з планам, прадпрыемства з магутнасцю да 2 млн тон калійных угнаенняў за год павінна была пабудаваць кампанія «Слаўкалій» Гуцэрыева з удзелам кітайскай генпадраднай кампаніі энергетычнага профілю «China State Energy Engineering Corp.» У тым ліку — за кошт экспартнага крэдыту Банка развіцця Кітая ў памеры 1,4 млрд долараў. Адпаведнае крэдытнае пагадненне «Беларусбанк» і Дзяржаўны банк развіцця Кітая падпісалі ў чэрвені 2016 года. Выкананне абавязацельстваў па крэдыце на суму асноўнага доўгу, працэнтаў і іншых плацяжоў, якія падлягаюць выплаце замежнаму банку, гарантаваў беларускі ўрад. Паводле ўмоў кантракта, будучая прадукцыя ГАК павінна была адгружацца ў КНР на працягу 20 гадоў. У сваю чаргу, інвестыцыі ў праект «Слаўкалія» Гуцэрыева складалі каля 600 млн долараў. Увесці ў эксплуатацыю ГАК планавалася ў 2022 годзе.

Аднак летам 2021 года ў дачыненні да расійскага алігарха Гуцэрыева і яго структур былі ўведзены санкцыі. Трапіла пад санкцыі ЗША і ЕС і беларуская калійная галіна. Неўзабаве з’явілася інфармацыя пра тое, што кітайскі бок замарозіў астатнія 580 млн долараў крэдыту, таму рэалізацыя праекта ГАК прыпынілася.

«Потым былі амерыканскія санкцыі, непасрэдна на калійную вытворчасць Беларусі. І само гэта беларускае прадпрыемства, таму кітайцы адмовіліся фінансаванне далей працягваць. Мы таксама спынілі, і гэта ўсё так застыла», — расказваў Гуцэрыеў выданню Forbes Talk у лістападзе 2024 года.

Ціхая нацыяналізацыя

Беларускі бок прыкладаў намаганні для вырашэння ўзніклых праблем. Вясной 2023 года першы віцэ-прэм’ер Мікалай Снапкоў заяўляў, што «вяртанне поўнамаштабнага фінансавання для найхутчэйшага завяршэння рэалізацыі праекта» знаходзіцца «на актыўнай стадыі». Паведамлялася, што ўрад спадзяецца аднавіць кітайскае фінансаванне і ўвесці камбінат у строй да 1 чэрвеня 2025 года.

Пасля візіту Лукашэнкі ў Кітай было праведзена некалькі нарад на пляцоўцы Міністэрства камерцыі КНР і, паводле слоў Снапкова, сітуацыя зрушылася з мёртвай кропкі.

Работы аднавіліся. У снежні 2023 года салігорскае прадпрыемства «Пасат» было выбрана падрадчыкам для агульнабудаўнічых работ на аб’екце будаўніцтва камбіната на базе Старобінскага радовішча калійных соляў. Кампаніі трэба было выканаць «агульнабудаўнічыя падрыхтоўчыя работы для будаўніцтва будынкаў тэхналагічнага прызначэння».

Аднак яшчэ ў лістападзе 2022 года стала вядома пра рэгістрацыю ААТ «Нетры Нежын» з юрыдычным адрасам на пляцоўцы Нежынскага ГАК. Гэта магло сведчыць пра змену ўласніка прадпрыемства. У снежні Савет міністраў Беларусі прызначыў у новае акцыянернае таварыства прадстаўнікоў дзяржавы.

У маі 2025 года, наведваючы прадпрыемства, Лукашэнка расказаў, як праходзіла нацыяналізацыя ГАК. Паводле слоў палітыка, «прыватны інвестар, укладваючы свае грошы, пачаў будаўніцтва. Потым супраць яго ўвялі санкцыі, заходнія санкцыі – амерыканцы і еўрапейцы. Тады было прынята маё рашэнне: мы будзем будаваць самі. Будзем патроху ад усіх сфер адрываць, як я кажу, ад лекаў будзем па рублі адрываць, але будзем будаваць самі. Будуем. Мы сёлета скончым будоўлю».

У сакавіку таго ж года старшыня праўлення Нацбанка Раман Галоўчанка гаварыў, што будаўнічыя работы на «Нетры Нежын» крэдытуе «Беларусбанк».

Гуцэрыеў у 2024 годзе сцвярджаў, што яго група «Сафмар» уклала ў Нежынскі ГАК 500 млн долараў. Паступленні ў рамках кітайскага крэдыту на момант прыпынення фінансавання, паводле яго слоў, склалі 1 млрд. Пры гэтым алігарх заяўляў, што патрачаныя на будаўніцтва паўмільярда беларускі бок яму пакуль так і не вярнуў.

Адказваючы на пытанне, хто і як будзе развіваць праект Нежынскага ГАК, Гуцэрыеў адзначыў, што яму «гэта ўжо нецікава». «Я страціў цікавасць да гэтага праекта. Мы прабурылі дзве шахты, адну 800, адну 600 метраў. Мы зрабілі там трохкіламетровыя тунэлі. Мы практычна дайшлі да 70% вырашэння праблемы. Мы пабудавалі камбінат горна-абагачальны, пабудавалі ГАК. Мы ўжо нават мэблю закупілі ў адміністрацыйныя будынкі», – гаварыў алігарх у тым жа інтэрв’ю.

У верасні 2025 года прызначаны кіраўніком «Нетры Нежын» экс-генеральны дырэктар «Беларуськалія» Іван Галаваты абяцаў, што да канца года камбінат выйдзе на магутнасць у 1,1 млн т калійных угнаенняў: «Бягучая вытворчая магутнасць 1,1 млн тон, якая была дасягнута ў снежні месяцы, дазволіць у 2026 годзе ўжо атрымаць той мільён тон угнаенняў, які і плануецца. Далей плануецца наступны этап: увод трэцяй і чацвёртай чаргі будаўніцтва. Гэта яшчэ 1 млн тон угнаенняў. Таму ў цэлым магутнасць прадпрыемства складзе 2 млн тон».

Запомнім гэтую лічбу – мільён тон у 2026 годзе.

«Бізнесовая здзелка»

У снежні таго ж года, выступаючы на Усебеларускім народным сходзе, Лукашэнка нечакана заявіў: ён прапанаваў ЗША купіць Нежынскі ГАК за 3 млрд долараў.

«Я амерыканцам яшчэ на першай сустрэчы прапанаваў: хлопцы, вы ж бізнесовыя ўсе. Вы падумайце над тым. Мы будавалі прыватны руднік. Прыватнік сышоў, спалохаўся вашых санкцый. Вы падумайце. Ну не мільярд, ну тры. Тры мільярды. Купіце ў нас новую фабрыку. Увесь калій вы па сусветных цэнах купляеце, забіраеце ў Амерыку. Ну ў нагрузку яшчэ са старога рудніка мы дамо пару-тройку мільёнаў тон нафты. <…> Уваходзьце ў капітал гэтага прадпрыемства, мы вас запрашаем», — заявіў Лукашэнка.

Паводле слоў палітыка, ЗША думаюць над прапановай.

У сакавіку 2026 года ЗША афіцыйна выключылі Беларускую калійную кампанію і «Беларуськалій» з санкцыйных спісаў. Тады ж Лукашэнка зноў сцвярджаў, што амерыканскі бок абдумвае здзелку па куплі калійнага камбіната. Мяркуючы па яго словах, асноўным з’яўляецца пытанне цаны.

Гучалі версіі, што прапанова купіць Нежынскі ГАК – гэта спроба карумпаваць кагосьці з атачэння Дональда Трампа, заадно згуляўшы на супярэчнасцях адміністрацыі ЗША з Канадай. Але найбольш верагоднай на сённяшні дзень уяўляецца версія пра жаданне Лукашэнкі спіхнуць з рук праблемны актыў. Які трэба яшчэ нейкім чынам дабудоўваць і разлічвацца па крэдыце з кітайцамі.

А спраў там яшчэ непачаты край. «Нечакана» высветлілася, што цалкам здаць у эксплуатацыю нават ва ўжо не раз перанесеныя тэрміны Нежынскі ГАК так і не ўдалося.

«Табе, нябожа, што нам нягожа»

На сённяшняй нарадзе, прысвечанай будаўніцтву прадпрыемства, Лукашэнка абвясціў, што увод першай і другой чаргі будаўніцтва не быў забяспечаны ва ўстаноўленыя тэрміны, да 3 ліпеня гэтага года. Урад абавязаўся ўвесці іх да 1 лістапада.

Былі агучаны лічбы – з верасня 2025 года выпушчана 400 тыс. т калійных угнаенняў. А як жа мільён тон у 2026 годзе, пра якія гаварыў Галаваты? Ну дык абяцанага, самі ведаеце, колькі чакаюць.

Лукашэнка наракаў на пытанні да якасці працы падрадчыкаў. «Мяне інфармуюць, ёсць пытанні па якасці выконваемых падрадчыкамі будаўніча-мантажных работ, тэрмінах ліквідацыі дэфектаў і заўваг», — сказаў ён. Падобна, клопатаў з гэтым камбінатам па-ранейшаму – не абярэшся.

«Сёлета 500 тыс. тон. У наступным — жалезна 1 млн тон», – паспрабаваў суцешыць Лукашэнку першы віцэ-прэм’ер Снапкоў.

Ён дадаў, што на прадпрыемстве яшчэ трэба выканаць асобныя віды работ, напрыклад, цеплавую ізаляцыю часткі тэхналагічных трубаправодаў і абсталявання, антыкаразійную абарону металаканструкцый і абсталявання, аздобныя работы. Аднак усё гэта не перашкаджае эксплуатацыі камбіната.

«Ёсць недаробкі цеплаізаляцыі, па лініі МНС, электрыкі. Але пры гэтым аб’ект працуе», – цытуе першага віцэ-прэм’ера дзяржаўнае інфармагенцтва БелТА.

Вось і выходзіць, што Лукашэнка прапаноўваў амерыканцам у абгортцы «новай фабрыкі» «даўгабуд» з усімі вынікаючымі наступствамі. Ну а потым без эківокаў, раз купілі – дабудоўвайце самі. І з кітайцамі па крэдыце разбірайцеся. Таксама самі. Хітра, але, падобна, не пракаціла.

Больш за ўсё ўражвае, вядома, тое, як «на блакітным воку» беларускі палітык спрабаваў выйсці на «big deal» з ЗША з «паўфабрыкатам». Ці то свае «бізнесовыя» таленты Лукашэнка пераацаніў, ці то паспадзяваўся, што схопяць, не гледзячы. Але адна справа прыкупіць у базарны дзень напярэдадні прамежкавых выбараў пару-тройку балкераў з гатовым каліем, і зусім іншая – укладвацца ў даўгабуд. Так што на ідэі «развесці» амерыканцаў, «упарыўшы» ім ГАК, падобна, можна ставіць крыж. Давядзецца самому адшукаць яшчэ колькісьці там грошай, каб скончыць дзесяцігадовую будаўнічую эпапею. А тэрміны – дык калі яны ўвогуле вытрымліваліся?

***

Меркаванні і ацэнкі аўтара могуць не супадаць з меркаваннем рэдакцыі Reform.news