Дыялог ад АПК і інстынкт самазахавання сістэмы

Иллюстрация: Jane Rosenberg, Reuters

Сёння Аб’яднаны пераходны кабінет зноў заклікаў беларускі рэжым да дыялогу. Падставай для чарговага звароту стаў арышт у Венесуэле Нікаласа Мадуры. І сапраўды: транзіт і наступны дыялог — па сутнасці адзіны рэальны, а галоўнае, бяскроўны шлях захавання Беларусі і яе незалежнасці. Іншыя сцэнарыі мала каму спадабаюцца.

У заяве АПК падкрэсліваецца, што круглы стол для пераадолення палітычнага крызісу — гэта сродак пазбегнуць калапсу дзяржаўнасці. «Мадура адмовіўся ад дыялогу з апазіцыяй, выбраў рэпрэсіі замест легітымнасці, лічыў сілавыя структуры сваёй непрыступнай абаронай — і жорстка памыліўся. У выніку лёс Венесуэлы цяпер у значнай ступені будзе залежаць ад знешніх фактараў», — гаворыцца ў заяве.

Заклікаючы рэжым да дыялогу, у АПК падкрэсліваюць, што «арганізацыя круглага стала для выхаду з палітычнага крызісу ў Беларусі» застаецца «адзіным сродкам прадухілення калапсу дзяржаўнасці».

А калапс у пэўнай перспектыве цалкам рэальны. Дапусцім, транзіт улады ў Беларусі так і не адбываецца, і Аляксандр Лукашэнка даседжвае ў крэсле кіраўніка яшчэ пэўную колькасць гадоў. Дапусцім, яму нават удаецца пасадзіць на трон пераемніка і нават нейкі час кантраляваць і падтрымліваць яго. Але харызматыкаў няма ні ў сям’і Лукашэнкі, ні ў яго блізкім атачэнні. Пэўна, і ўзяцца ім няма адкуль: наўрад ці палітык пойдзе на перадачу ўлады моцнай асобе — такую не пракантралюеш. Таму з вялікай доляй верагоднасці ля руля апынецца або хтосьці з членаў сям’і (з вялікай доляй верагоднасці гэтая роля адводзіцца малодшаму сыну Мікалаю Лукашэнку), або часовая загадзя слабая і кіраваная фігура. Задача якой заключаецца ў тым, каб стаць пераходным этапам перад перадачай улады ўнутры ўсё той жа сям’і. Прыкладна так, мяркуючы па тым, што адбываецца, гэты працэс бачыць сам Лукашэнка.

Аднак мы маем справу з выразна персаналісцкім рэжымам. А падхапіць цвёрдай рукой «упалы сцяг», як ужо адзначалася, няма каму. У выніку існуе вялікая рызыка, што пасля сыходу са сцэны архітэктара рэжыму транзіт апынецца не такім гладкім. Асабліва ў выпадку сыходу нечаканага або адносна хуткага. Цалкам могуць пачацца кланавыя войны, а пакінутыя без галоўнай «малыя галовы» дракона возьмуцца грызці адна адну дзеля запаветнай улады. Вынік у значнай ступені будзе залежаць ад таго, хто першым вырашыцца аддаць загад на нейтралізацыю канкурэнтаў. А тут ужо і да вялікай крыві недалёка. Пры гэтым унутры самой сістэмы пайсці «пад нож» рызыкуюць многія. І тыя, хто перашкаджае, і тыя, у каго ёсць што адабраць, і тыя, хто проста не паспеў своечасова зарыентавацца.

Побач Расія, якая адразу ўмяшаецца ў тое, што адбываецца, возьме пад апеку таго, каго палічыць найбольш карысным для сябе. Хутчэй за ўсё — кагосьці з сілавікоў, якія ёй сімпатызуюць. Дапаможа свайму стаўленіку замацавацца, у тым ліку і сілавымі метадамі. У выніку вялікая рызыка: Беларусь, нават захаваўшы фармальныя прыкметы незалежнасці, ператвараецца ў нейкі аналаг Чачні — у цалкам падкантрольнае Маскве ўтварэнне, кіраўніку якога дазволена як заўгодна трымаць у страху ўласнае насельніцтва ўзамен на лаяльнасць цэнтру. Вось ён, калапс дзяржаўнасці. Падобны сцэнар пратэрмінаванага транзіту, вядома, не адзіна магчымы. Затое адзін з найбольш верагодных.

Яшчэ больш сумнеўнай выглядае магчымасць для нават тых дэмакратычных сіл, якія вернуцца ў краіну ў момант такога транзіту, супрацьпаставіць нешта эфектыўнае супрацьборчым кланам, каб узяць уладу ў свае рукі. А потым яшчэ і ўтрымаць яе.

Не гарантыю, але хаця б шанец пазбегнуць настолькі плачэўнага для краіны развіцця падзей і дае нацыянальны дыялог, да якога заклікае АПК. Пэўна, толькі ён дазваляе выпрацаваць прымальныя для розных зацікаўленых груп умовы больш-менш стабільнага пераходу на наступны ўзровень развіцця сістэмы. Па такім жа прынцыпе быў арганізаваны той самы вядомы Круглы стол паміж уладай і апазіцыяй у Польшчы ў 1989 годзе. З аднаго боку, ён не стаў безумоўнай перамогай «Салідарнасці» — сістэма захоўвала за сабой многія пасады і паўнамоцтвы. З другога — дамоўленасці дазволілі пазбегнуць горшага сцэнару і ўсё ж перайсці, хай і паэтапна, да пабудовы дэмакратыі.

Падобныя кампрамісы могуць аказацца карыснымі і для нашай краіны. Занадта складана, а то і немагчыма адначасова «скалупнуць» гадамі выбудоўваную сістэму і адразу ж выбудаваць на руінах новую, пры гэтым бесперабойна працоўную ва ўмовах непазбежнай неразбярыхі. Неабходны пераходны перыяд — той самы транзіт, адной з умоў максімальна бязбольнага праходжання якога і становіцца дыялог. Вынікам павінна стаць прыняцце ўсімі бакамі дасягнутых дамоўленасцей. Інакш кажучы — рамак будучай здзелкі, якую б афарбоўку ні набыў гэты тэрмін апошнім часам. У гэтым і заключаецца каштоўнасць прапановы АПК.

Можна меркаваць, што многія людзі, якія сёння застаюцца часткай дзейнай сістэмы, цудоўна разумеюць важнасць такіх дамоўленасцей. Пэўна, галоўным праціўнікам дыялогу ўнутры сістэмы сёння застаецца адзін чалавек — сам Аляксандр Лукашэнка. Нягледзячы на тое, што дыялог мог бы аказацца выратавальным і для яго самога, ён разумее, што ў той жа час — гэта яго асабістая параза. Вось і выходзіць, што любыя альтэрнатыўныя працэсы могуць пачацца толькі без Лукашэнкі.

Але «без» — не абавязкова «пасля». Мяч на палове поля сістэмы, якая таксама зацікаўлена ў выжыванні і ў мінімізацыі наступстваў будучых узрушэнняў. Яна таксама зацікаўлена ў бяскроўным транзіце. І чым далей ён адкладаецца, тым больш нервуюцца самі прадстаўнікі сістэмы. А ў нейкі момант інстынкт самазахавання цалкам можа перамагчы страх. Менавіта таму з таго боку можна чакаць адказнай перадачы. У момант, калі ў адзінае складуцца многія фактары — і палітычнае «надвор’е», і давер гульцоў розных каманд. І падтрымка балельшчыкаў. І арбітры, якія своечасова адвярнуліся ад таго, што адбываецца на полі.

Тут якраз самы час вярнуцца да таго, з чаго пачынае свой зварот АПК — да кейса Мадуры. Пра незайздросны лёс якога, здаецца, дамовіліся ў яго за спінай. З яго ж уласнымі паплечнікамі. Намёк даволі празрысты.