Иллюстративное изображение сгенерировано с помоцью ИИ
24 мая прэзідэнт Францыі Эманюэль Макрон патэлефанаваў Аляксандру Лукашэнку. Пры чым тут калійныя ўгнаенні, дзе еўрапейскі інтарэс і што беларускі палітык можа атрымаць узамен?
Макрон патэлефанаваў Лукашэнку ў нядзелю, фармальна — у выхадны дзень. Хай і ўскосна, але гэты факт можа сведчыць пра тое, што нейкія пытанні трэба было абмеркаваць аператыўна, не адкладваючы ў доўгую скрыню.
Адразу пасля размовы, якая адбылася, прэс-служба Лукашэнкі была на дзіва нешматслоўная. Паведамлялася толькі, што размова адбылася па ініцыятыве французскага боку, і бакі абмеркавалі «рэгіянальныя праблемы і ўзаемаадносіны Беларусі з ЕС і Францыяй у прыватнасці».
У той жа дзень агенцтва AFP, спаслаўшыся на неназванага супрацоўніка прэзідэнта Францыі, паведаміла, што падчас размовы Эманюэль Макрон заклікаў Аляксандра Лукашэнку не дапусціць уцягвання Беларусі ў расійскую вайну супраць Украіны. Акрамя таго, прэзідэнт Францыі «заклікаў Аляксандра Лукашэнку зрабіць неабходныя крокі для паляпшэння адносін паміж Беларуссю і Еўропай».
Праз пяць дзён, 29 мая, на палях саміту ЕАЭС у Астане Лукашэнка раскрыў некаторыя падрабязнасці тэлефоннай размовы з прэзідэнтам Францыі. Паводле яго слоў, падчас больш як паўтарагадзіннай гутаркі абмяркоўваліся многія пытанні. У тым ліку праведзеныя напярэдадні сумесныя з РФ вучэнні па баявым ужыванні нестратэгічнай ядзернай зброі і вайна ва Украіне. Лукашэнка настойваў — маўляў, Макрон «добра ведае», што беларускага палітыка «лепш не перасцерагаць». Але, тым не менш, прызнаў — тэма магчымага маштабавання ўдзелу Беларусі ў вайне ўздымалася. Акрамя таго, паводле слоў Лукашэнкі, Макрон цікавіўся, што Францыя і Еўрапейскі саюз могуць зрабіць «для нармалізацыі адносін з Беларуссю». Закраналася і пытанне беларускіх калійных угнаенняў, якія знаходзяцца пад санкцыямі ЕС.
Акрамя таго, Лукашэнка анансаваў хуткі прыезд у Мінск нейкай даверанай асобы прэзідэнта Францыі, прыняць якую беларускага палітыка, нібыта, папрасіў Макрон. З гэтым пасланцам Лукашэнка і мае намер падрабязна абмеркаваць «ўсе праблемы, якія існуюць».
Цікавая дэталь — чаму ж Лукашэнка і беларуская прапаганда чакалі некалькі дзён, расказаўшы пра дэталі размовы толькі ў Астане? Раскрыць падрабязнасці можна было і раней. Магчыма, паўза была ўзятая для таго, каб па максімуме зрабіць уражанне на расійскіх і іншых журналістаў, якія працуюць на саміце ЕАЭС, прадэманстраваўшы ім узровень кантактаў беларускага палітыка. А можа таму, што перад тым, як агучваць нюансы размовы з Макронам, Лукашэнку трэба было пракансультавацца з Уладзімірам Пуціным. А можа і зусім паспрабаваць прэвентыўна пераканаць расійскага прэзідэнта ў тым, што нічога «архіважнага» Макрон не прапаноўваў. Як бы там ні было, напярэдадні свайго выступу перад прапагандыстамі Лукашэнка доўга гутарыў сам-насам з прэзідэнтам РФ.
Безумоўна, самым простым тлумачэннем званка Макрона Лукашэнку могуць быць праведзеныя напярэдадні беларуска-расійскія вучэнні па ўжыванні ТЯЗ. Гэта не магло застацца незаўважаным краінамі ЕС, таму папярэджанне пра наступствы ядзернай эскалацыі з вуснаў прэзідэнта Францыі — дзяржавы, якая валодае ўласнай ядзернай зброяй, выглядае цалкам заканамерным.
Зразумелая і занепакоенасць еўрапейскіх лідараў магчымым маштабаваннем удзелу беларускага рэжыму ў вайне супраць Украіны. Гэтае пытанне Кіеў уздымае рэгулярна. У тым ліку ў маі прэзідэнт Уладзімір Зяленскі падчас перамоў у фармаце ЕС — Украіна абмяркоўваў з Макронам, Мерцам і Стармерам расійскія планы адносна Беларусі. Магчыма, украінская разведка прывяла канкрэтныя даныя, якія маглі стаць падставай для званка Макрона Лукашэнку.
Аднак на згаданых перамовах Зяленскага з лідарамі трох еўрапейскіх дзяржаў таксама абмяркоўвалася тэма «актывізацыі дыпламатыі дзеля міру» і неабходнасць «забяспечыць удзел Еўропы» ва ўрэгуляванні развязанай РФ вайны ва Украіне.
Міністр замежных спраў Украіны Андрэй Сібіга па выніках нядаўняй нефармальнай сустрэчы кіраўнікоў МЗС краін Еўрапейскага саюза ў фармаце «Гімніх» на Кіпры заявіў пра неабходнасць узмацнення практычнай ролі Еўропы ў набліжэнні міру і фармаванні выразнага адзінага еўрапейскага мандата для адпаведных намаганняў.
І гэты працэс у ЕС ідзе. Анонсуючы гэтую сустрэчу міністраў замежных спраў краін Еўрасаюза, вярхоўны прадстаўнік ЕС па знешняй палітыцы Кая Калас казала, што яе ўдзельнікі абмяркуюць патэнцыйную магчымасць перамоў з Расіяй. У тым ліку — мандат будучага спецпасланніка, а затым і канкрэтнага кандыдата на гэтую пасаду.
Сярод тых, каго называюць магчымымі прэтэндэнтамі, — прэзідэнт Фінляндыі Аляксандр Стуб, старшыня Еўрапейскага савета Антоніу Кошта, былы прэм’ер-міністр Італіі Марыа Драгі і былая канцлерка Германіі Ангела Меркель. У сваю чаргу Уладзімір Пуцін заяўляў, што ён хацеў бы бачыць перамоўшчыкам ад ЕС экс-канцлера ФРГ Герхарда Шродэра або падобнага да яго палітыка.
Паводле слоў Калас, Еўрапейскі саюз не будзе імкнуцца да пасярэдніцтва паміж Украінай і Расіяй і не мае намеру замяняць Злучаныя Штаты ў мірным працэсе. «Нашы намаганні павінны дапаўняць намаганні ЗША. <…> Мы не прыходзім замест Злучаных Штатаў, а бяромся за тыя пытанні, якімі яны ў гэтых перамовах не займаліся», — заявіла кіраўніца еўрапейскай дыпламатыі.
У сувязі з гэтым, тэлефануючы Лукашэнку, прэзідэнт Макрон мог ставіць перад сабой яшчэ адну задачу — абмеркаваць з беларускім палітыкам, які мае цесныя сувязі з Пуціным, перспектывы падобнага дыялогу. Так, магчыма, Лукашэнку зноў удалося «прадаць» еўрапейскім перамоўшчыкам свой імідж «набліжанага і прысвечанага». Асобнае пытанне — наколькі гэта спрацуе. Але не выключана, што ў Бруселі вырашылі выкарыстаць усе магчымасці.
Усе гэтыя версіі маюць права на існаванне. Але не толькі яны.
Эманюэль Макрон спрабаваў датэлефанавацца да Лукашэнкі ў разгар палітычнага крызісу, у жніўні 2020 года, але тады беларускі палітык не браў слухаўку.
Пасля нападу Расіі на Украіну з тэрыторыі Беларусі Макрон зноў тэлефанаваў Лукашэнку. Падчас размовы, якая адбылася 26 лютага 2022 года, французскі лідар прасіў беларускага палітыка «як мага хутчэй запатрабаваць вываду расійскіх войскаў з беларускай зямлі, бо гэтыя войскі вядуць аднабаковую і несправядлівую вайну, і падкрэсліў неабходнасць супрацоўніцтва з міжнароднай супольнасцю ў правядзенні гуманітарнай аперацыі, каб прыйсці на дапамогу ўкраінскаму народу». Вынік нам вядомы — ад ролі саагрэсара Лукашэнка не адмовіўся. Або не змог адмовіцца.
Гэта была не адзіная спроба наладзіць дыялог з афіцыйным Мінскам. У сакавіку 2023 года ў Беларусь прылятаў кіраўнік Галоўнага ўпраўлення знешняй бяспекі Міністэрства абароны Францыі (DGSE) Бернар Эміе. Паведамлялася, што перамовы ў Мінску прайшлі ў паскораным фармаце, і ў іх удзельнічаў старэйшы сын Аляксандра Лукашэнкі Віктар. Аднак дыскусія пайшла не так, як планавалася, і французская каманда пасля цяжкай размовы тым жа вечарам вярнулася ў Парыж.
Але вялікая палітыка часам прымушае закрываць вочы на мінулыя няўдачы. Ды і рака ўжо не зусім тая. Расійская агрэсія відавочна буксуе. Магчыма, Макрон або еўрапейскія палітыкі, якія даручылі прэзідэнту Францыі пагаварыць з Лукашэнкам, палічылі, што абставіны змяніліся, і ў новых рэаліях вайны беларускі палітык інакш паставіцца да еўрапейскіх ініцыятыў.
Аднак асаблівую ўвагу ў аповедзе Лукашэнкі пра размову з Макронам прыцягнула калійная праблематыка. З чаго б прэзідэнту Францыі, які папярэджваў Мінск пра наступствы ядзернай эскалацыі і маштабавання ўдзелу ў вайне супраць Украіны, асобна ўзгадваць пра калій? Ці ж экспарт беларускіх калійных угнаенняў павінен стаць той самай «плюшкай», якую патрабуе ўзамен Лукашэнка? Або «плюшкай», якую яму гатовы прапанаваць краіны ЕС?
Пасля актывізацыі дыялогу са ЗША актуалізавалася і праблема беларускіх калійных угнаенняў, якія знаходзяцца пад санкцыямі ЕС. ЗША знялі санкцыі з «Беларуськалія» і Беларускай калійнай кампаніі. Але гэта мала дапамагло Мінску, паколькі ў адпаведнасці з санкцыямі Еўрасаюза транзіт да важных для экспарту ўгнаенняў балтыйскіх партоў так і застаўся закрытым.
Паводле слоў Лукашэнкі, ён заявіў Макрону, што «ўсе аб’ёмы (беларускіх калійных угнаенняў — заўв. Reform.news) закантрактаваныя», а «рынкі ўжо пераналаджаны, пераарыентаваны». Так што праблем з экспартам няма. Але на сённяшняй сустрэчы з генеральным дырэктарам Харчовай і сельскагаспадарчай арганізацыі Аб’яднаных Нацый (ФАО) Цюй Дун’юем беларускі палітык паскардзіўся на санкцыі. Што сведчыць пра тое, што гэтая тэма для Мінска важная. Ды і, пераказваючы падрабязнасці сваёй размовы з прэзідэнтам Францыі, Лукашэнка прагаварыўся: «было б няблага, калі б, як раней, мы ў Літве побач з сабой грузілі гэты калій. Гэта была б яшчэ большая маржынальнасць». Так што ў зняцці еўрапейскіх санкцый з беларускага калію Мінск відавочна зацікаўлены.
Тут мы, безумоўна, уступаем на слізкую сцежку гіпотэз і здагадкаў. Але ці можа калійная праблематыка стаць прадметам таргу паміж ЕС і Лукашэнкам? Чаму не, калі ўзамен еўрапейцам удасца, напрыклад, заручыцца гарантыямі ад афіцыйнага Мінска не ўступаць у вайну ва Украіне, не прадастаўляць сваю тэрыторыю Расіі для новай атакі і ўдараў БПЛА?
Перасцерагчы Мінск ад агрэсіі і ядзернай эскалацыі — справа дзясятка-другога хвілін. А размова Макрона з Лукашэнкам доўжылася значна даўжэй — гадзіну сорак. Магчыма, абмяркоўваліся якраз умовы дэблакавання калію ўзамен на нешта істотнае? Тэма няпростая, патрабуе часу. А для далейшага абмеркавання дэталяў будучай здзелкі ў Мінск неўзабаве прыбудзе давераная асоба Макрона?
Можна ўзяць і шырэй — зыходзячы, скажам так, з рэалій, ЕС усё ж мае намер прапанаваць Лукашэнку месца за сталом перамоў пра мір ва Украіне? Як ні круці, беларускі рэжым — бок канфлікту. Еўрасаюз актывізуе свае намаганні ў гэтым кірунку, таму выключаць падобнае развіццё падзей нельга. У святле гэтага ўжо не так дзіка гучыць згаданая Лукашэнкам заўвага прэзідэнта Францыі пра «нармалізацыю адносін з Беларуссю». Вядома, для гэтага Мінску давядзецца пайсці на саступкі. Пытанне — на якія? У такім выпадку гэта сапраўды магла быць размова з высокімі стаўкамі для абодвух бакоў.
Не выключана, што ўзамен на зняцце санкцый (а ўдзел у перамовах і ўвогуле велізарны куш) ЕС разлічвае купіць у Лукашэнкі гарантыі нейтралітэту. Гэта было б цікава еўрапейцам. Не факт, што атрымаецца, але чарговую спробу там могуць палічыць зусім не катаваннем. Ну а беларускаму палітыку прапануюць тое, пра што ён даўно марыць. Як мінімум транзіт і маржынальнасць. Як максімум — месца за сталом перамоў.
Што ж, чакаем ганца з Парыжа. Хоць ёсць падставы меркаваць, што далёка не пра ўсё, што там будзе абмяркоўвацца, абвесцяць публічна. Як і ў выпадку з нядаўнім тэлефонным званком Эманюэля Макрона.
Падпішыцеся на наш тэлеграм-канал «Reform.news: Самае цікавае»
***
Меркаванні і ацэнкі аўтара могуць не супадаць з меркаваннем рэдакцыі Reform.news