«Наша галоўная гульня дзяцінства — гэта вайна»: паэт Дзмітрый Строцаў — пра сваю празаічна-паэтычную кнігу

Выдавецтва «Мяне няма» выдала новую кнігу паэта Дзмітрыя Строцава з назвай «Как выглядит смерть». І гэта не паэзія. Дакладней, не зусім паэзія…

«Гэта эмацыйна насычаны тэкст пра Мінск вачыма савецкага хлопчыка — той прымроены горад, якога няма (а можа, і не было нідзе і ніколі), — паведамляе анатацыя. — Пра паўсюднае адчуванне непазбежнай вайны, што расцякалася ў супольнай свядомасці, нібыта лужына бітума паміж тваім і суседскім дамамі. І пра тую драматычную штодзённасць, якая суправаджала асобу аўтара «ад нараджэння да нараджэння» — ад з’яўлення чалавека да паўставання паэта».

Гэта кніга не задумвалася аўтарам ні як проза, ні як паэзія, ні як нататкі пра дзяцінства ў Мінску, ні як апісанне Мінска часоў дзяцінства. Хоць усё гэта тут пераканальна прысутнічае, разрэзанае на пазлы, логіка зборкі якіх зашыфраваная ў назве.

Калі вызначэнне жанру не падаецца магчымым, то сілу ўздзеяння гэтай кнігі можна вымераць амаль фізічна: яна ўражвае. Што цікава, вандраваць па ёй можна рознымі шляхамі, нехта згадае дваровы Мінск, нехта тагачасную атмасферу, а хтосьці ўласнае сталенне, калі задаеш сабе і навакольным няпростыя пытанні, а адказаў на іх няма.

Паразмаўлялі з аўтарам кнігі Дзмітрыем Строцавым пра горад, час і тэкст.

— Тканіна вашай кнігі сплятаецца з фрагментаў успамінаў. І менш за ўсё чакаеш, што гэтыя ўспаміны з мінскага дзяцінства будуць пададзены ў кантэксце разважанняў пра смерць. Калі і як з’явілася ідэя напісаць гэту празаічную паэму? Што здарылася? Як вы яе пісалі?

— У мяне ёсць такая кароткая прэамбула, якую я напісаў для выдавецтва, калі мяне папрасілі даць нейкі тэкст на чацвёртую старонку вокладкі. Гэты тэкст для мяне вельмі важны… Ён пра тое, што ў мяне ёсць жыццёвыя ўражанні розных перыядаў, якія не сыходзяць у архіў памяці, іх не трэба ўспамінаць. Яны заўсёды ў актуальным рэжыме. Як важныя дакументы ляжаць на працоўным стале камп‘ютара, гэта значыць у самых блізкіх папках, так і гэтыя ўспаміны знаходзяцца на працоўным стале свядомасці.

І другая частка адказу: я глыбока перакананы, што любы пісьменнік, любы аўтар не можа сказаць нічога новага і змястоўнага, калі ў аснове выказвання не ляжыць яго асабістае чалавечае ўзрушэнне. Гэта не заўсёды траўма, можа быць і закаханасць ці неверагоднае перажыванне прыгажосці прыроды. Вось і ў мяне ёсць такія перажыванні, якія я маю на сваім працоўным стале свядомасці пастаянна. І вядома, кніга звязаная з тым, што цяпер адбываецца ў Беларусі, Еўропе, свеце. Калі вайна перастае быць памяццю пра мінулае, яна актуалізуецца і вяртаецца ў сваіх страшных правах.

І калі мае ўспаміны раптам выбудаваліся ў лагічны шэраг, мне стала зразумела, што ўсё наша савецкае дзяцінства было працятае вайной — нібы радыяцыяй. Нават калі мы былі малымі дзецьмі, то пастаянна ўлоўлівалі адгалоскі ідэалагічнай прапаганды. Не разумеючы гэтага да канца, праходзячы міма тэлевізара, падслухоўваючы размовы дарослых…

З іншага боку, мы жылі ў горадзе, у якім нядаўна была вайна, бо мы ўвесь час сустракалі траншэі, акопы, варонкі ад снарадаў і бомбаў. Гэта была наша рэальнасць. Напрыклад, на вуліцы капаюць траншэю, каб пракласці трубы для водаправода, і раскопваюць пахаванні канцлагера, які, аказваецца, быў у суседнім будынку.

Наша галоўная гульня дзяцінства — гэта вайна. У ёй не было правілаў, але шмат эмацыйнага запалу. Мы бегалі з нейкімі сімвалічнымі аўтаматамі, стрэльбамі, кідалі сімвалічныя гранаты і крычалі: «Ты забіты». Гэта захоплівала больш, чым іншыя гульні.

Я ўжо раней спрабаваў апісаць мае ўспаміны. І кожны раз няўдала. Не знаходзіў нейкага ключа. І раптам адшукаў яго, напісаўшы два кароткія сюжэты, якія мяне натхнілі ўзнавіць іншыя фрагменты маёй асабістай гісторыі. Я абмежаваўся часам ад маленства да старэйшых класаў школы і не перасягнуў гэты парог, таму што далей усё было трошкі па іншаму.

— Што за кароткія сюжэты, якія вас натхнілі?

— Першы сюжэт з вельмі ранняга дзяцінства. Я яшчэ вельмі маленькі, напэўна, мне яшчэ няма трох гадоў. Не маю яшчэ ўяўлення пра свет, уся сувязь са светам адбываецца праз маму. Мы жывём у кватэры, якую сям’я атрымала ў сувязі з маім нараджэннем. Я выразна ўяўляю, як іду на святло праз калідор да мамы. Мама стаіць, размаўляючы з нейкім чалавекам.

Пазней я бліжэй пазнаёмлюся з гэтым чалавекам — гэта наша суседка. Падыходжу да мамы. Я вельмі маленькі і абдымаю яе нагу. Яна падымае мяне на рукі, і мая галава аказваецца паміж тварамі жанчын. У гэты момант суседка вельмі ціха, аднымі вуснамі кажа маме: «Гэта вайна». Для мяне гэтыя словы нічога не азначаюць, але я атрымліваю імпульс праз маму, праз яе цела. Гэта мая сувязь са светам. І гэты імпульс я памятаю ўсё жыццё.

Чаму гэта адбываецца? Мая мама дзіця вайны, яна 1934 года нараджэння, перажыла бежанства і акупацыю, бамбардзіроўкі, абстрэлы, таму што яе мама з трыма маленькімі дзецьмі ўцякала ад вайны і дабралася да вёскі пад Сталінградам. То-бок засталася на акупаванай тэрыторыі. На маму слова «вайна» дзейнічае не на свядомым узроўні, яно дзейнічае фізічна. Гэта значыць мама рэагуе цялесна. І гэты імпульс атрымліваю я. Раней я атрымліваў толькі каханне, цяпло і пяшчоту. І тут тое, што расколвае нас. Мама ў гэты момант не са мной. Яна не ахінае, не абдымае мяне.

Калі я апісваў гэты сюжэт, у мяне атрымалася нічога не дадумаць і не дамаляваць, я спрабаваў перадаць тое пражыванне такім, якім я захаваў яго з таго часу.

Наступны сюжэт у кнізе — апошні. Ён з 1979 года. Я ў 10-м класе, пачынаецца Афганская вайна. Майго суседа, які жыве праз сцяну са мной у люстраной па планіроўцы кватэры, якога завуць гэтак жа, як і мяне, але ён на год мяне старэйшы, забіраюць у войска і неўзабаве прывозяць з Афганістана ў цынкавай труне. І вось ноччу ён ляжыць у сваім пакоі, а я ў сваім. І са мной адбываюцца нейкія неверагодныя рэчы, з якімі я не спраўляюся. Я адчуваю, як мая асоба руйнуецца. Таму што я асацыюю сябе з гэтым Дзімам.

— Гэта значыць, адбываецца сімвалічная смерць?

— Так, можна сказаць і так: адбываецца сімвалічная смерць.

І я з гэтага стану выходжу толькі таму, што я раптам… Я яшчэ не паэт, яшчэ не напісаў ніякіх вершаў. Гуляўся рыфмамі на ўроках, але не разумеў, навошта патрэбна паэзія, для мяне яна была толькі гульнёй. І вось у гэтым цалкам страчаным, разбураным стане, калі як сусвет разляталіся ўсе мае атамы, я пачынаю прыдумляць верш пра тое, як я цудоўным чынам пераношуся ў Афганістан і ратую Дзіму. Але замест гэтага я прыдумваю зусім іншы верш.

— То-бок другі верш нараджаецца незалежна ад вашага намеру?

— Прыдуманы верш пра тое, як я прыязджаю ў Афганістан і ратую Дзімку, мне не дапамагае. І свядомасць шукае, шукае, шукае, шукае сучаснасць. І раптам я пачынаю проста распавядаць пра свой стан, пра тое, што

Я разлетаюсь

Что реально и где начинается я

Если есть я, то где начинается то, что вне, что во мне?

Где граница моя. Сколько раз я в себе повтаряюсь?

— Нічога сабе! Так нарадзіўся ваш першы верш?

— Гэта быў першы верш. Я пасля гэтага яшчэ шмат гадоў не пісаў такіх сабраных тэкстаў, якія маюць непасрэднае дачыненне да мяне.

Але я яго запомніў. Мне зноў-такі не трэба яго ўзгадваць, не трэба яго шукаць дзесьці ў файлах памяці.

Гэтая гісторыя заканчваецца стварэннем верша, і я засынаю. Я засынаю, але я яго памятаю. І разумею, што цяпер магу распавядаць пра вельмі сур’ёзныя і страшныя станы. Магу казаць пра вайну, не рэзюмуючы вайну, разумееце?

Гэта значыць я адразу атрымліваю вельмі шмат інструментаў, адказаў, падказак. Але пачынаю імі карыстацца праз шмат гадоў.

І з гэтага моманту я, савецкі хлопчык, раблюся пацыфістам, таму што не магу прыняць, што маладога непадрыхтаванага хлопца кідаюць у мясарубку вайны і вяртаюць цынкавай труне. І ніхто, ніхто за гэта не адказвае.

— Атрымліваецца, што гэтая кніга выконвала нейкую псіхатэрапеўтычную ролю? Ці дапамагла яна вам?

— Я вам паказваю яе ўнутраныя механізмы. На самай справе кніга ўладкаваная зусім па-іншаму. Гэтыя цяжкія рэчы там не пераважаюць. Гэта ўсё ж аповед пра дзяцінства, шчыры, не прапагандысцкі, не антываенны.

Я навучыўся нечаму ў жыцці, сутыкаючыся з вельмі цяжкімі абставінамі. Гэта не толькі вайна, гэта смерць, гвалт, нейкія перажыванні, якія ёсць у кожнага чалавека ў яго дзяцінстве. І мне не блізкая традыцыя дзіцячай літаратуры, дзе дзяцінства прадстаўлена ў ружовых тонах.

— Але ў вас жа не дзіцячая літаратура, вы не для дзяцей пішаце…

— Я пішу не для дзяцей. Аднак дзеці могуць нешта прачытаць і зразумець, што з імі адбываецца.

Я пакуль ад дзяцей не атрымліваў водгукаў, а ад дарослых атрымліваю ўжо даўно, таму што я адразу пачаў публікаваць гэтыя тэксты на Фэйсбуку, і адразу пайшла зваротная сувязь. Там ёсць эфект, які для мяне вельмі важны.

Я ствараў гэты тэкст на мяжы паэзіі і прозы. У ім вельмі шмат паэтычных прыёмаў. І глыбокае паведамленне кожнага канкрэтнага тэксту раскрываецца толькі ў кантэксце ўсяго твора. Усе тэксты паміж сабой звязаныя — тэматычна і сімвалічна, уражанне ад іх назапашваецца. То-бок нейкая дзіўная гісторыя, якую я распавядаю ў пачатку, у канцы кнігі набывае больш глыбокі сэнс, бо гэта быў не проста аповед пра тое, як мы з братам схадзілі ў цырк.

— Можа, гэта таму, што ў вас трагічнае завяршэнне, якое ўсё абагульняе і робіць лагічным. Як нітка з іголкай у вышыўцы — вось яна прайшла, і толькі ў канцы становіцца зразумелым увесь малюнак…

— Так. Я ўспрымаю фрагменты маёй гісторыі як адзіны тэкст. Гэта не выпадковая падборка. Таму я распавёў у гэтай кнізе не ўсе сюжэты, не ўсе гісторыі, якія туды маглі б патрапіць.

Не было задачы падавіць чытача жахам. Мне важна было паказаць, што дзіця не абароненае, не вольнае ад цяжкіх і складаных перажыванняў. Але яно сустракае не толькі жах, а і прыгажосць свету, цудоўных людзей, здзіўляецца ім, у іх вучыцца. А мой герой нарэшце вучыцца пісаць вершы, якія могуць трымаць чалавека ў жыцці.

У кнізе я праводжу мноства ліній, якія дапамагаюць утрымаць пэўны баланс: неабходнасць данесці важную для мяне праўду, але пры гэтым расказаць пра час, пра прастору. Некаторыя мае чытачы з захапленнем пазнаюць Мінск. Для іх у тэксце горад становіцца галоўным.

— Мінск там шматстайны і маляўнічы, сапраўды…

— Мінчане, якія нарадзіліся пазней і не заспелі той Мінск, у якім праходзіла маё дзяцінства, дзякавалі мне за тое, што я распавядаю ім пра нейкія станы гэтага горада, гэтай прасторы, якую яны не ведалі. Мой тэкст дапамагае ім зразумець нешта і пра свой новы Мінск. Вось мяне, напрыклад, вельмі, натхнілі каментары Сяргея Ваганава. Гэты чалавек значна старэйшы за мяне, і ён мне падкідваў свае заўвагі на тэмы, якія я падымаў. Каментаваў, даваў нейкую апору. Я з ім кансультаваўся, задаваў яму пытанні ў прыватнай перапісцы.

Але ёсць нейкія рэчы, якія мне да канца не ясныя.

Напрыклад, пра крыжакоў. Гэта быў час, калі на савецкія экраны выйшаў фільм «Крыжакі». Я, маленькі хлопчык, аднойчы зімой бачу, як праз двор ідзе вялікае войска крыжакоў. Гэта былі пераапранутыя хлапчукі, якія з прасцінаў зрабілі сабе плашчы, намалявалі на іх крыжы, на галовах у іх былі вёдры ці шлемы. Яны неслі шчыты, палкі, дзіды. І ў маім аповедзе я апісваю ўзрушэнне, калі бачу гэты сюррэалістычны паход. Але мама хутка паклікала мяне дадому. І сказала: «крыжакі».

У выніку на стадыёне школы, у якой я пазней вучыўся, адбылося пабоішча. Туды прыехалі міліцэйскія службы з сабакамі. І гэтыя хлопчыкі пазабівалі сабак, настолькі яны былі добра ўзброеныя. Гэта я даведаўся, хутчэй за ўсё, ад старэйшага брата, які мне расказаў, што адбылося.

Дык вось, я спытаў пра гэты выпадак у Сяргея Ваганава, але ён сказаў, што не памятае такога. Тады я спытаў у Chat GPT, і ён пачаў падкідваць мне нейкія тэксты з савецкіх газет пра тое, што фільм зрабіў моцнае ўражанне, але нічога, што я апісваю, не было на самой справе.

Усё маё дзяцінства я памятаю гэты жах.

Але ў мяне ў кнізе гэтая гісторыя не раскрытая. Проста я бачу гэтых людзей і ва ўзрушэнні ўцякаю дадому. Я не расказваю гэтую гісторыю цалкам, то-бок не дадумваю, не дапісваю тое, пра што даведаўся пазней. І гэта мой прыём, з дапамогай якога я і ствараў сваю кнігу.

Але ёсць іншая гісторыя, якая развівае гэтую тэму з крыжакамі.

Я прыходжу ў госці да аднакласніка і бачу партрэт на сцяне. Аднакласнік кажа, што гэта яго старэйшы брат, якога забілі ў баі паміж двума дварамі. Я не ведаю, як сябе вядуць сучасныя рэканструктары, але тыя рэканструктары, тыя хлапчукі-крыжакі не імітавалі, а рыхтаваліся да сапраўднага пабоішча.

Але пра гэта прама ў кнізе не кажу. Наколькі я разумею, чым далей грамадства аддаляецца ад Другой сусветнай вайны, ад сапраўднай і страшнай вайны, тым гэта радыяцыя змяншаецца. Мае дзеці так азартна, як мы, у вайну ўжо не гулялі. Афганская вайна не стала такой папулярнай у познім савецкім грамадстве. Улады разлічвалі на ўздым патрыятычных пачуццяў, а гэтага не адбылося.

Напрыклад, вайна ва Украіне расійскае грамадства вельмі захапіла. Прайшло шмат гадоў і прытупілася памяць пра жахі вайны як такой. Я не псіхолаг, а мастак, які спрабуе распавядаць пра тое, што перажываў, на сваім чалавечым узроўні. Калі я б закладваў у тэкст нейкую ідэалогію, то гэта была б зусім іншая кніга.

— Вы называеце кнігу паэмай у прозе. Але ў тэксце ёсць і рыфмаваныя вершы. Для чаго? Тэкст празаічны і тэкст вершаваны — нібы два бакі аднаго медаля?

— Я паэт. У мяне выйшла больш за 20 кніг паэзіі і ніводнай кнігі прозы. Я пісаў прозу, але я ніколі не прыкладаў намаганняў, каб яе выдаць. Гэта першая кніга, я яе вельмі чакаю. Але я больш за 40 гадоў пішу вершы, і сфармуляваў для сябе літаральна наступнае: няма ніякай прозы і паэзіі. Падзел на прозу і паэзію — гэта культурная ўмоўнасць. Асабліва ў апошні час гэтая грань усё больш сціраецца.

Паэзія — гэта першасная форма існавання складанага, асэнсаванага выказвання, бо ў вуснай традыцыі, у дапісьмовую эпоху важныя гісторыі ствараліся ў вершаванай форме – каб лепш іх запомніць. Усе гэтыя паэтычныя прыёмы — рытм, рыфма або алітэрацыя — на самай справе функцыянальныя, яны дапамагаюць запамінаць тэкст, дапамагаюць памятаць тэкст і прайграваць выказванне, не звяртаючыся да запісанага.

Так узнікае архаічны эпас.

Проза нараджаецца тады, калі з’яўляецца пісьмовы і друкаваны тэксты, калі з’яўляецца адчужаная памяць. Але калі мне не трэба вучыць твор на памяць, аказваецца, што я магу пісаць тэкст, не звяртаючыся да гэтых паэтычных прыёмаў. Яны залішнія.

Хуткасць майго паведамлення і жаданне нешта расказаць перашкаджае мне падабраць рыфму, падабраць рытм. Гэта становіцца залішнім, таму што ўсё было трэба для таго, каб я ўмеў ёміста і дакладна захаваць у памяці. А цяпер гэтага не трэба. Як давяраюць каменю, гліняным таблічкам, я давяраю паперы.

— Добра. Тады які кавалак тэксту, які кавалак зместу трэба было аформіць вершам? Ці для вас у прынцыпе, гэта нараджалася інтуітыўна, імпульсіўна і незразумела?

— Паколькі мне трэба было ў маім аповедзе супасці са мной тагачасным — дзіцем у розныя перыяды сталення, мне трэба было знайсці нейкі камертон. Патрэбную ноту, інтанацыю. І таму з’яўляецца такі прыём, як рэфрэн. Я літаральна ўводжу рэфрэн і паўтараю фразы. Гэта паэтычны прыём, які ў гэтым тэксце мне вельмі дапамагае. Што тычыцца ўключэння чыстых вершаў, то гэта ці цытаты, ці мае ўласныя вершы, якія патрэбныя ў гэтым месцы аповеду.

— Я думаю, феномен вашага тэксту ў тым, што сапраўды немагчыма вызначыць яго жанравую скіраванасць. Гэта і гісторыя сталення, і ўнутраны пошук, і сацыяльная гісторыя. І ўсё гэта ўплецена ў тканіну жыцця…

— Мне было важна захаваць гэтую шматграннасць. Я ўспамінаў лексіку, мову таго часу, у якім адбываецца канкрэтны аповед. У апошняй гісторыі я раптам зразумеў, што я не памятаю прозвішча суседа. Але я разумею, што мне вельмі важна яго ўспомніць. І я замест таго, каб працягваць прадумваць сюжэтныя хады, хаджу і вуснамі спрабую прагаварыць гэтае прозвішча. Я згадваю, што прозвішча звязана з авечкай, але не Авечкін. І ў момант, калі я пішу фразу пра братоў, я ўспамінаю: Аўчыннікаў! Разумееце, пра што я цяпер кажу? Бо, па вялікім рахунку, нікому не важна, якое ў яго было прозвішча. Але я насамрэч не проста распавядаю гісторыю, але ўваходжу ў гэты час — з тымі імёнамі, з тымі назвамі. Як называлася марозіва? Як называлася гульня? Напрыклад, мы гулялі ў пікара. Вы гулялі ў пікара?

— Не, не памятаю.

— Мы гулялі ў пікара, і хлопчыкі, і дзяўчынкі. У нас гэтая гульня называлася пікар, не пекар. І калі я гэта пішу так, як гэта ў нас называлася, то за гэтым словам ідзе наступнае, і ў маёй памяці актуалізуецца тое, аб захаванасці чаго я нават не здагадваўся.

Мне спачатку было цяжка знайсці інтанацыю гэтай кнігі. І толькі калі я зразумеў, што магу кожную гісторыю распавядаць з таго ўзроставага ўзроўню, у якім яна адбывалася, то высветлілася, што мая свядомасць уладкавана такім чынам, што я, наладзіўшы гэты паэтычны камертон, магу ўвайсці ў любы пражыты мной час.

Падпісвайцеся на культурныя навіны Reform.news у Telegram