Прытулак памяці. Як на ўскраіне Харкава жывуць тыя, у каго вайна забрала ўсё — рэпартаж з Украіны

Reform.news · 20 верасня 2026, 18:15

https://reform.news/be/prytulak-pamjaci-jak-na-skraine-harkava-zhyvuc-tyja-u-kago-vajna-zabrala-sjo-rjepartazh-z-ukrainy/

Ад рэдакцыі. “Прытулак памяці” –  гэта рэпартаж журналісткі Ксеніі Галубовіч у фармаце human stories — пра людзей, чые жыцці былі разбураныя вайной. Аўтарка адпраўляецца на ўсход Украіны, у прытулак для пажылых уцекачоў пад Харкавам, каб пачуць і захаваць гісторыі тых, хто страціў дом, родных, здароўе, глебу пад нагамі. Гэта рэпартаж пра пра жывы чалавечы боль, памяць і надзею.

***

Жанчына сядзіць на верандзе каля прытулку на ўскраіне Харкава. За яе спінай праз двор раскінуўся сад. На высокіх градках растуць памідоры. Паміж сцежкамі блукаюць куры. Недзе за плотам спявае певень. Усё выглядае мірна. Але толькі не яна. Тры вёскі вакол яе дома згарэлі. Разам з імі згарэлі і яе дакументы.

«У мяне была сям’я: дачка, зяць, сын, нявестка, шэсць унукаў, пяцёра праўнукаў. Усе былі прапісаныя ў адной вёсцы, а цяпер раскіданыя хто дзе. Унучка знайшла мяне, патэлефанавала. Уключыла нейкі тэлемост. Дачка крычыць: “Ой, не плач, мама, не плач! Усё скончыцца, і я цябе забяру”. А куды мяне забіраць?»

Яна не ведае, ці засталося хоць нешта, куды можна вярнуцца. Яна глядзіць мне проста ў вочы.

«Скажыце. Што мне цяпер рабіць?»

Я не ведаю, што адказаць. Здаецца, ніхто не ведае. Для яе кожны новы чалавек прыносіць надзею, што існуе нейкае рашэнне.

Вакол нас пажылыя жыхары сядзяць пад пасляабедзенным сонцам. Адны размаўляюць. Іншыя спяць. Вельмі старая жанчына з худым тварам, пакрытым тонкай, як пергамент, скурай, нерухома сядзіць на верандзе. Ля яе ног ляжаць сабакі. Яна зноў і зноў просіць адвезці яе ў краму, якая існуе толькі ў яе памяці.

«Яна ж зусім за вуглом».

Жыхары называюць гэтае месца «Вялікая Радзіна». Закінуты рабочы інтэрнат на ўскраіне Харкава стаў домам для людзей, якія перажылі расійскае ўварванне, але страцілі амаль усё. Многія прыехалі сюды толькі ў тым адзенні, што было на іх. Адны ўцяклі з акупацыі. Іншыя бачылі, як іх дамы знікалі пад артылерыйскімі абстрэламі. Некаторыя ўжо не могуць дакладна ўспомніць, адкуль яны прыехалі. Але амаль усе ўсё яшчэ мараць вярнуцца дадому.

Калі калега расказаў мне пра гэты прытулак, я купіла самы танны білет на цягнік і паехала на ўсход. Людзі, што жывуць тут, былі сярод тых, каго, паводле сцвярджэнняў Расіі, яна прыйшла «вызваляць».

Яны выжылі.

Некаторыя яшчэ памятаюць Другую сусветную вайну.

Цягнік з Кіева быў стары — з дрыготкімі вокнамі і савецкімі плацкартнымі вагонамі. У нейкі момант ён спыніўся проста пасярод нідзе. Праз некалькі секунд недзе побач прагрымеў выбух. Ніхто нічога не сказаў. Пасажыры паглядзелі адзін на аднаго, а пасля зноў у вокны.

Жанчына, якая бачыла, як я шукаю па кішэнях дробязь, каб купіць каву, прапанавала заплаціць за мяне. Да таго моманту я ўжо знайшла патрэбную суму. Але сам гэты жэст зрабіў дарогу менш самотнай.

Чым далей на ўсход мы ехалі, тым цяжэйшым здавалася ўсё вакол. Твары людзей адрозніваліся ад тых, што я бачыла ў Кіеве. Мы набліжаліся да фронту. Тут было больш стомы. Больш маўчання.

На станцыі Варажба праз акно я ўбачыла старую воданапорную вежу. Частку яе даху знёс удар дрона. Пакуль цягнік стаяў, удалечыні над раўнінай разносіліся гукі выбухаў. Я адчувала, як усё мацней напружваюся.

Толькі на палове шляху я зразумела, чаму білет быў такім танным.

Праваднік хадзіў па вагоне, усміхаючыся пасажырам. Яго форменная кашуля была расшпіленая ад спёкі. Ён выглядаў, як герой старога фільма. Нібы чалавек, адзіная роля якога — зрабіць змрочную гісторыю хоць крыху лягчэйшай.

Паветраныя трывогі раз за разам затрымлівалі цягнік. Часам мы спыняліся проста пасярод лесу і чакалі, пакуль небяспека не міне.

Мабільная сувязь знікала і з’яўлялася зноў. Навіны загружаліся вельмі павольна. Калі мы ўжо пад’язджалі да Сумаў, я чытала паведамленні пра людзей, якія ў гэты дзень былі забітыя і параненыя ў гэтым горадзе.

Жанчына, якая прапаноўвала мне каву, выйшла менавіта там. Праваднік зашпіліў кашулю і крыкнуў услед тым, хто сыходзіў:

«Як гэта вы не пачулі, што мы спазняемся? Я ж усім казаў! А-а, у вас былі навушнікі? Нічога не бачылі, нічога не чулі — а вас тым часам ужо трамвай пераехаў».

Чым бліжэй да лініі фронту, тым больш чорным становіцца гумар.

Праз праход спаў вайсковец. Ён выглядаў самым спакойным чалавекам у цягніку. А можа, проста самым стомленым.

Частка 2

На вакзале ў Харкаве мяне сустрэла сяброўка. Яшчэ ў 2020 годзе ў Мінску мы разам стаялі каля нашага дома і назіралі, як падчас беларускіх пратэстаў пад’язджалі аўтобусы, поўныя сілавікоў у масках. Ніхто з нас не мог уявіць, што праз пяць гадоў мы будзем сядзець у Харкаве і слухаць, як над яе раёнам у начным небе пралятаюць дроны «Шахед».

Таксіст доўга не мог знайсці прытулак. Будынак стаяў на ўскраіне горада, схаваны за дрэвамі і платамі. Звонку ён выглядаў зусім непрыкметна.

Унутры ж ён нагадваў вёску, складзеную з людзей, якія страцілі свае ўласныя дамы. Адна з супрацоўніц правяла мяне па калідоры з адчыненымі дзвярыма. Па дарозе яна знаёміла мяне з жыхарамі.

Дзверы ніхто не закрываў. Адны пасля абеду спалі. Іншыя сядзелі каля вокнаў, глядзячы некуды ўдалячынь. Недзе ціха працаваў тэлевізар. У калідоры яшчэ трымаўся пах ежы.

Я нечакана адчула хваляванне. Я прыехала сюды збіраць гісторыі. Замест гэтага апынулася перад пакоямі, у якіх змясціліся цэлыя чалавечыя жыцці.

Першай, каго я сустрэла, была пажылая жанчына, што сядзела адна за сталом. Вакол яе стаялі скрыначкі з лекамі. Побач — хадункі. Яе звалі Людміла Пятроўна. Ёй было восемдзесят тры гады. Тут яна жыве ўжо тры гады.

— Вы чулі пра Стары Салтаў? Там было столькі гора. Некаторыя вярнуліся, але ў іншых кватэры так і стаяць у руінах.

У той дзень я пачула з дзясятак назваў месцаў, пра якія ніколі раней не ведала. Для людзей, што жывуць тут, гэта не проста кропкі на мапе. Гэта месцы, дзе яны будавалі дамы, выхоўвалі дзяцей і пражылі большую частку жыцця. Хутчэй за ўсё, большасць з іх ужо ніколі туды не вернецца.

Але ўголас гэтага не кажа ніхто.

Пазней я знайшла ў інтэрнэце нядаўняе відэа са Старога Салтава. Школа, адрамантаваная пасля расійскіх абстрэлаў у 2022 годзе, у 2025-м была разбураная зноў.

Да вайны, кажа Людміла Пятроўна, яны жылі звычайным жыццём.

— Як усе.

У лютым 2022 года яна сядзела за кухонным сталом, калі выбуховай хваляй выбіла ўсе вокны.

— Усё паляцела на падлогу. Сябра майго сына прыйшоў і забіў вокны дошкамі. Але не было ні святла, ні вады — нічога. Потым я схавалася ў кладоўцы. Сядзела там на крэсле, калі раптам пасярод дня стала цёмна. Даху ўжо не было. Антэны, трубы — усё знесла. Проста з пакоя было відаць неба.

Потым яна расказвае пра сваю суседку.

— У нас тут ёсць жанчына, ёй дзевяноста тры. Яна пешшу дайшла з Ваўчанска.

Людмілу эвакуявалі валанцёры пасля таго, як нехта паведаміў ім, што ў падвале хаваюцца людзі. Калі яны прыехалі, на ёй было толькі тое адзенне, у якім яна знаходзілася.

— Вось так цяпер і жывём. Я так хачу дадому, што не магу вам перадаць. Тут добра. Нас кормяць. Сціраюць нам рэчы. Даглядаюць. Але гэта ўсё роўна не дом. Калі б ногі не балелі, я б вярнулася.

Калісьці Людміла працавала ў будаўніцтве.

— Уся Харкаўская вобласць была мая. Будавала, будавала, будавала. А цяпер сама жыву ў інтэрнаце. Сын увесь час кажа: «Мама, хутка паедзем дадому». А я пытаюся: калі гэта — хутка? Я прыехала сюды з кіем. Цяпер ужо і з ім не магу хадзіць.

Яна паказвае на хадункі.

— Вось такое жыццё. Дажываеш.

У гэты момант у пакой на інвалідным вазку ўехаў вясёлы мужчына. Абедзвюх ног у яго не было.

— Ну што, цёця Люда, пайшлі пакурым! Людміла адразу рассмяялася.

Было відавочна, што ён — адзін з самых энергічных людзей у прытулку. На выгляд яму было каля пяцідзесяці. Мы разам выйшлі на двор.

Па двары бегалі сабакі паміж курамі, пеўнем і некалькімі гусямі. На акуратных драўляных градках расла гародніна. Вялікая крытая веранда давала цень ад летняга сонца, побач на лаўках ляжалі плямы цёплага святла. Два велізарныя сабакі спачатку выглядалі пагрозліва, але адразу пачалі віляць хвастамі і запрашалі гуляць. Гэта былі дзве сястры. Падчас вайны гаспадары былі вымушаныя пакінуць іх. Пазней валанцёры знайшлі сабак і прывезлі сюды.

Мы селі на сонцы.

Праблемы Сяргея пачаліся яшчэ да вайны. Праца на заводзе і кантакт з прамысловымі хімікатамі ўрэшце прывялі да ампутацыі абедзвюх ног. У прытулак ён трапіў пасля таго, як страціў чалавека, які пра яго клапаціўся.

Яго брат загінуў у верасні 2022 года.

На той момант яны жылі пад расійскай акупацыяй каля Гоптаўкі — вёскі ўсяго за адзінаццаць кіламетраў ад расійскай мяжы.

— Аднойчы раніцай ён пайшоў у лесапаласу па дровы і наступіў на расцяжку.

— Я папрасіў суседзяў пайсці яго пашукаць, бо прыкладна ведаў, куды ён пайшоў.

«Мне ўжо канец», — сказаў ён. — «Паклапаціцеся пра Сяргея».

— Я нават перапахаваць яго нармальна не магу.

Частка 3

Шэсць месяцаў Сяргей пражыў пад акупацыяй.

Расійскія вайскоўцы абшуквалі падвалы ў пошуках тых, каго яны называлі «нацыстамі». Адзін з салдат — мужчына недзе з-за Урала — гаварыў з Сяргеем больш адкрыта.

«Ён сказаў мне: “У нас няма выбару. Усіх адпраўляюць. У кожнага сям’я, дзеці, бацькі. Калі адмовімся — пацерпяць яны. Мы ўсе ў пастцы”.»

— Я адказаў: «Ды вы дурні. Ва Украіне быў адзін Майдан, потым другі. Людзі тут супраціўляюцца. А ў вас іншая псіхалогія. Вы называеце нас братнімі народамі. Якія браты? Лепш быць сіратой, чым мець такіх братоў».

Гартаючы фатаграфіі ў сваім тэлефоне, Сяргей пачынае расказваць пра дзяцінства і старых сяброў.

«У мяне быў сябра, з якім мы выраслі на захадзе Украіны. Адтуль былі мае бацькі. Потым ён пераехаў у Маскву і пачаў вучыць мяне, як трэба жыць. Яго мабілізавалі ў расійскую армію. Цяпер яго няма. Бацькі нават не ведаюць, дзе ён. Лічыцца зніклым без вестак. А калісьці мы разам хадзілі на рыбалку. Лазілі праз плот за яблыкамі да суседзяў».

Ён расказвае гэта амаль з недаверам, нібы і сам дагэтуль не можа асэнсаваць усю жорсткую іронію гэтай гісторыі.

Амаль у кожнай сям’і тут ёсць нехта такі — былы сябра, сваяк або сусед, чалавек, які паверыў чужым людзям па тэлевізары больш, чым тым, каго ведаў усё жыццё.

У прытулак Сяргей трапіў 1 снежня 2023 года. Ён не ведае, ці стаіць яшчэ яго дом.

Мы сядзім за сталом на двары. З тэлефона Сяргея гучаць песні. Сабакі падыходзяць па ласку. Побач нехта палівае кветнікі. Цяжка сумясціць спакой гэтага месца з тым гвалтам, які прывёў сюды яго жыхароў.

У гэты момант да нас падыходзіць элегантная пажылая жанчына. Яна трымаецца вельмі проста. Цяжка паверыць, што Нэле ўжо восемдзесят сем гадоў.

Яе сын загінуў на вайне.

І ўсё ж яна гаворыць з незвычайнай дабрынёй. У месцы, дзе столькі стратаў, гэтая дабрыня здаецца амаль нечаканай.

«Не ведаю, ці засталося ў людзей сумленне. Што яно цяпер увогуле такое — сумленне?»

— «У мяне яшчэ ёсць», — адказвае Сяргей.

Нэла ўсміхаецца і пытаецца, ці магу я здагадацца, адкуль яна.

«З самага лепшага горада», — кажа яна, не даўшы мне адказаць. — «З Купянска».

Яна тлумачыць, што Купянск знаходзіцца на адным з кірункаў, якія вядуць да Харкава.

«Пуцін вельмі хоча Харкаў. У 2022 годзе яны без бою дайшлі да Кучараўкі. Я пражыла там шэсць месяцаў, а потым мяне прывезлі сюды. Мой сын загінуў каля Ізюма ў верасні 2022 года. Менавіта гэтыя хлопцы не далі акупацыі дайсці да Харкава. Яны абаранілі горад і там загінулі».

Гэта не першая вайна ў яе жыцці.

Адзін успамін з мінулага застаўся з ёй назаўсёды.

«Трошкі памятаю Вялікую Айчынную вайну. Калі яна пачалася ў 1941 годзе, мне было тры з паловай гады. У 1943-м нас эвакуявалі з Данбаса. Мама стаяла ў двары, моцна прыціскаючы да грудзей сякеру. Я стаяла з аднаго боку ад яе, старэйшы брат — з другога».

Гэтая сякера была патрэбная маці, каб выжыць з дзецьмі. Нямецкі салдат наставіў на яе пісталет. Ён хацеў забраць сякеру. Ён мог яе застрэліць. Але не зрабіў гэтага.

«Я не памятаю яго твару, — кажа Нэла. — Памятаю толькі ягоны шынель».

Падчас ужо гэтай вайны, кажа яна, расійскі салдат аднойчы запатрабаваў у яе дакументы.

«Я сказала яму: “Ведаеш, твае бацькі і мае бацькі ўсю вайну елі з адной палявой кухні”.»

Перад тым як развітацца, Нэла просіць мяне аб адной паслузе.

«Скажыце людзям, што тут жывуць украінцы. Нам трэба жыць. І мы будзем жыць. Спадзяюся, вы дажывяце да міру. Мне ўжо засталося няшмат».

Пасля такіх гісторый было цяжка не заплакаць. Але слёзы дадавалі яшчэ адзін пласт бездапаможнасці. Таму я зрабіла тое, што было прасцей за ўсё. Вярнулася ўнутр.

У агульным пакоі стаялі кніжныя паліцы і нават калекцыя лялек. У крэсле сядзела жанчына, якой на выгляд было не больш за сорак гадоў. Усю яе сям’ю забілі. Пасля інсульту яна страціла слых. Я жэстам спытала, ці можна паглядзець кнігу, якую яна чытае. Яна сумна ўсміхнулася.

Гаворачы ледзь чутным шэптам — бо ўжо не магла чуць уласнага голасу, — яна сказала мне, што чытае ўсё, што толькі трапляе пад руку.

Каб уцячы ад рэальнасці.

І зноў я лавіла сябе на тым, што з усіх сіл стрымліваю слёзы.

Частка 4

На другім паверсе я знайшла пакой зусім з іншай атмасферы. За сталом сядзелі тры пажылыя жанчыны і гулялі ў карты.

— Чыя цяпер чарга?

— Валіна.

— Не, гэтую карту я ўжо ўзяла. Цяпер ты хадзі.

Было відавочна, што партыя працягваецца ўжо даўно.

На стале стаяла фатаграфія прыгожага маладога вайскоўца. Адна з жанчын заўважыла, што я на яе гляджу.

— Гэта мой сын.

Побач з фотаздымкам стаялі тры букеты кветак. Падарункі на дзень нараджэння.

— У нядзелю мне споўнілася восемдзесят пяць.

— А мне дзевяноста адзін, — сказала другая.

— А мне семдзесят.

Яны рассмяяліся.

— Мы тут усе ўжо зношаныя, даражэнькая.

— Я нарадзілася ў Расіі, — сказала адна з жанчын.

— А ва Украіну пераехала, калі мне было сямнаццаць. Потым год пражыла ў Беларусі, а пасля ўжо пераехала ва Украіну.

Ва Украіне яна пражыла пяцьдзесят чатыры гады. Яе муж ужо памёр.

— Вось так і жыву.

Адна з жанчын успамінала, як па тэлевізары глядзела Майдан. Іншая пачала гаварыць пра Другую сусветную вайну. Яна памятае, як пасля 1945 года вярнулася ў Харкаў.

«Усюды былі чорныя пагоркі. Руіны. Разваліны. Потым усё адбудоўвалі. Заводы. Шматпавярховікі. Калі працаваў на будоўлі — давалі кватэру».

Жанчыны доўга расказвалі пра жыццё ў прытулку. Казалі, што супрацоўнікі ставяцца да іх вельмі добра. Ежа смачная. Ложкі чыстыя.

Адна з жанчын страціла зрок на адно вока і амаль нічога не бачыла другім. Іншая ўвесь час непакоілася за сына, які выжываў на пенсію па інваліднасці.

Яны гаварылі пра людзей, якія памерлі ўжо пасля таго, як трапілі ў прытулак. Пра суседзяў, якім так і не ўдалося вярнуцца дадому. Пра Купянск. Пра Ізюм. Пра Беларусь. Пра Пуціна і Лукашэнку. Размова плыла ўслед за ўспамінамі.

«Мы не ведаем, што будзе далей. Таму і гуляем у карты».

Калі я паднялася, каб ісці, яны пажадалі мне поспеху.

«Бог ідзе першым. А ты — за Ім».

Перад тым як сысці, я зазірнула яшчэ ў адзін пакой. На ложку ляжала пажылая жанчына. Яна трымала перад тварам маленькае люстэрка і ўважліва разглядала сваё адлюстраванне. На імгненне мне падалося, што яна заўважыла мяне.

Я зайшла.

— Добры дзень. Як вас завуць?

— Ала Аляксандраўна. Вы ведаеце майго сына? Расціслаў. Слава. У яе быў вельмі спакойны, прыгожы голас. Твар адразу асвятліўся.

«І Марына. Яна самая прыгожая — высокая, элегантная. Гэта мая сям’я. Дзядзька Мікалай Андрэевіч прыехаў да мяне з Масквы. Родны брат майго бацькі. Ён цяпер тут… разам з намі».

Яна гаварыла па-руску вельмі чыстай, інтэлігентнай мовай, як універсітэцкая выкладчыца. На нейкі момант мне нават стала трохі не па сабе ад думкі, што ў гэтым пакоі разам з намі нібы прысутнічае прывід яе дзядзькі з Масквы.

Раптам яна паказала на маю футболку, на якой Тарас Шаўчэнка намаляваны ў стылі Элвіса Прэслі.

— Гэта Шаўчэнка?

Калі я выходжу, яна працягвае размаўляць са сваім адлюстраваннем у люстэрку. Недзе паміж рэальнасцю і мінулым.

Праз некалькі месяцаў, ужо працуючы над гэтым тэкстам, я спытала ў дырэктаркі прытулку, што сталася з яе сынам. Яго асудзілі за дзяржаўную здраду. Пасля вызвалення ён прадаў кватэру сваёй маці. З таго часу яго ніхто не бачыў.

Але Ала Аляксандраўна, хутчэй за ўсё, ужо ніколі пра гэта не даведаецца.

Частка 5

На зваротным шляху я зайшла ў кнігарню. Там працавала маладая дзяўчына з Данецка. Вялікую частку свайго жыцця яна правяла пад акупацыяй.

«Калі дома нездаровая атмасфера, дзеці становяцца ціхімі, — сказала яна. — З грамадствам адбылося тое самае, калі пачалася акупацыя. Яно сціхла».

Я яшчэ ніколі не чула больш дакладнага апісання.

У Харкаве навігацыйныя праграмы часта паводзяць сябе дзіўна — адна з асаблівасцяў жыцця ў горадзе, які жыве пад вайной. Па дарозе на вакзал таксіст расказвае мне, што аднойчы карта паказала, нібыта ён знаходзіцца на Мадагаскары.

«Вось бы добра было, — кажа ён. — Там няма вайны».

Выпадкова я купіла білет у дзіцячы вагон цягніка, які ішоў у Кіеў. Усё ўнутры было аздоблена героямі мультфільмаў і казак. Да сцен былі прымацаваныя развівальныя гульні. Дзеці бегалі па калідоры, а іх маці размаўлялі паміж сабой. Вагон аказаўся нечакана ўтульным. Дзеці смяяліся. Іх маці ціха гутарылі. Потым адна маленькая дзяўчынка доўга глядзела ў акно.

За акном палі цягнуліся да самага гарызонту. Яна ўважліва разглядала краявід. Пасля ціха сказала:

«Сумныя палі».

Ніхто нічога не адказаў. Цягнік працягваў свой шлях.

Падпісвайцеся на культурныя навіны Reform.news у Telegram