Фото: Ilse Driessen / Unsplash.com
Пра фатальную ўразлівасць энергасістэмы краіны раней папярэджвалі эксперты Альянсу «Зялёная Беларусь».
За два дні 2026 года не з’явілася ніякіх паведамленняў пра заключэнне новага кантракту на пастаўку прыроднага газу з Расіі ў Беларусь. Між тым папярэдняе трохгадовае пагадненне, якое зафіксавала цану на ўзроўні $128,5, скончылася 31 снежня 2025 года.
Раней бакі заяўлялі, што знаходзяцца на «фінішнай прамой» падпісання новага пагаднення. Аднак афіцыйна пра падпісанне так і не паведамілі.
На працягу снежня 2025 года высокапастаўленыя чыноўнікі (уключаючы кіраўніка Адміністрацыі Дзмітрыя Крутога і міністра энергетыкі Дзяніса Мароза) пацвярджалі, што праца над новым дакументам вядзецца інтэнсіўна. Традыцыйна такія стратэгічныя пытанні ў адносінах Мінска і Масквы вырашаюцца на ўзроўні прэзідэнтаў у самыя апошнія дні года.
Што вядома пра пазіцыю Беларусі адносна новага кантракту? Па-першае, Мінск чакаў збліжэння цэн з унутрырасійскімі. Ключавое патрабаванне Беларусі — максімальна наблізіць цану на газ для нас да ўнутраных расійскіх цэн (узроўню Смаленскай вобласці). Гэта неабходна для працы адзінага рынку электраэнергіі.
Па-другое, працягнуць аплату за газ у расійскіх рублях, як гэта адбываецца з красавіка 2022 года. І, нарэшце, па-трэцяе, заключыць не кароткатэрміновы, а доўгатэрміновы (пяцігадовы, да 2030 года) кантракт, каб забяспечыць прадказальнасць для эканомікі.
Аднак ключавы параметр — цана пастаўкі — не агучваўся. Не вядомы нават прыблізны калідор цаны.
Раней эксперты Альянсу «Зялёная Беларусь» правялі маштабнае даследаванне нацыянальнай энергасістэмы, прааналізаваўшы яе ўстойлівасць да знешніх і ўнутраных шокаў. Вынікі даследавання малююць трывожную карціну: за фасадам «саюзнай інтэграцыі» хаваецца татальная ўразлівасць, якой можа скарыстацца «актыўны ініцыятар» крызісу.
Каля 60% усёй электраэнергіі ў Беларусі вырабляецца з газу, доля якога ў сабекошце складае каля 80%, таму цана на электраэнергію вельмі адчувальная да змянення цаны на газ. Пры вытворчасці цеплавой энергіі залежнасць яшчэ большая.
Разлікі, праведзеныя экспертамі Альянсу “Зялёная Беларусь”, паказалі, што з тэхнічнага боку Беларусь можа быць забяспечана газам з альтэрнатыўных крыніц з пастаўкай праз краіны ЕС.
«Праблемы знаходзяцца ў плоскасці эканомікі (рэзкі рост цаны на газ), а сёння яшчэ і ў палітычнай плоскасці ўзаемаадносін паміж Беларуссю і краінамі ЕС, аднак гэтая сфера знаходзіцца ўжо па-за нашым экспертным полем, і мадэляваць або прадказваць падзеі ў палітычнай сферы мы не бярэмся», — кажуць эксперты.
Беларуская энергетыка гістарычна будавалася як частка вялікай савецкай сістэмы, і гэтая пупавіна не перарэзаная дагэтуль. Фундаментальная праблема заключаецца ў структуры спажывання рэсурсаў. Асноўнымі відамі паліва для краіны з’яўляюцца прыродны газ і нафта. Пры гэтым уласная здабыча нафты складае каля 2 млн тон у год, што пакрывае толькі чвэрць унутранай патрэбы. Мэтавая здабыча прыроднага газу ў краіне не вядзецца ўвогуле (выкарыстоўваецца толькі папутны газ пры нафтаздабычы).
У сухім астатку Беларусь мае сітуацыю абсалютнай імпартазалежнасці. Увесь аб’ём газу і ільвіная доля нафты пастаўляюцца з Расійскай Федэрацыі. Расія з’яўляецца адзіным пастаўшчыком не толькі ў сілу эканамічных прычын, але і з-за тэхналагічнай прывязкі інфраструктуры. Нават вугаль, які выкарыстоўваецца ў невялікіх колькасцях, цалкам расійскі.
Эксперты падкрэсліваюць: такая архітэктура сістэмы стварае ідэальныя ўмовы для шантажу. З пункту гледжання Беларусі як спажыўца няма розніцы паміж «тэхнічнай аварыяй» на газаправодзе і палітычным рашэннем перакрыць вентыль — вынік для эканомікі і насельніцтва будзе аднолькава разбуральным.
У ходзе даследавання аналітыкі ўжылі метадалогію ацэнкі рызыкаў, якая ўлічвае верагоднасць падзеі, уразлівасць сістэмы і маштаб патэнцыйных страт. Быў складзены рэйтынг з 10 галоўных пагроз (шокаў) для беларускай энергетыкі.
Першыя дзве радкі гэтага антырэйтынгу з велізарным адрывам (18 балаў рызыкі) займаюць спыненне або абмежаванне паставак па газаправодах і нафтаправодах з Расіі. Гэта сцэнар самых цяжкіх энергетычных крызісаў для беларускай эканомікі. На трэцім месцы (9 балаў) — спыненне працы электрасетак. Пагроза блэкаўту не з’яўляецца гіпатэтычнай: эксперты нагадваюць пра наступствы летняй буры 2024 года ў Мазырскім раёне, калі стыхія наглядна паказала крохкасць лакальных сетак.
Чацвёртую пазіцыю ў спісе пагроз займае ўнутраны фінансавы шок — спыненне субсідавання кацельняў (8 балаў). Гэта тая самая схаваная пагроза, пра якую рэдка гавораць з высокіх трыбун, але якая датычыць кожнага беларуса, што атрымлівае «жыроўку».
Прыродны газ — крывяносная сістэма беларускай энергетыкі. Ён з’яўляецца асноўным палівам для вытворчасці як цеплавой, так і электрычнай энергіі. Калі нафта (у выглядзе дызеля) сілкуе транспарт, а электрычнасць — прамысловасць, то газ грэе насельніцтва і забяспечвае працу электрастанцый.
Даследчыкі змадэлявалі сітуацыю, пры якой Мінску давядзецца шукаць альтэрнатыву расійскаму газу. Тэхнічна гэта магчыма: напрыклад, выкарыстанне газаправода «Ямал—Еўропа» ў рэверсным рэжыме. Аднак цана такой незалежнасці будзе каласальнай. Пераход на закупку газу па еўрапейскіх спотавых цэнах выявіў бы рэальную вартасць «інтэграцыі».
Энергетычны крызіс 2022—2024 гадоў у Еўропе мінуў, і цяпер цана нармалізавалася і практычна дасягнула ўзроўню 2018 года, аднак яна па-ранейшаму застаецца значна вышэйшай за цану газу, які Беларусь купляла ў Расіі. Калі параўноўваць спотавыя цэны ў ЕС і цэны на газ з Расіі ў 2025 годзе, то розніца складзе 200$/тыс. м3, а дадатковыя гадавыя выдаткі складуць каля 3,5 млрд $.
З нафтай сітуацыя іншая. Пасля рэалізацыі ў Расіі падатковага манеўру цэны на нафту для Беларусі практычна зраўняліся з сусветнымі. Таму шок росту цэн на нафту (6 балаў рызыкі) эксперты лічаць менш небяспечным — эканоміка ўжо адаптавалася да высокіх цэн. Галоўнай пагрозай тут застаецца фізічнае абмежаванне аб’ёмаў пракачкі.
Асаблівая ўвага ў даследаванні нададзена ўнутраным уразлівасцям, у прыватнасці, сістэме цэнтралізаванага цеплазабеспячэння. Паводле даных на чэрвень 2025 года, насельніцтва Беларусі плаціць за гігакалорыю цяпла 27,23 рубля, у той час як эканамічна абгрунтаваны тарыф складае 134,94 рубля.
Узровень субсідавання дасягае 80%. Гэтая розніца пакрываецца за кошт перакрыжаванага субсідавання (павышаных тарыфаў для прадпрыемстваў) і прамых уліванняў з бюджэту. Эксперты папярэджваюць: у выпадку сур’ёзнага эканамічнага крызісу і скарачэння бюджэтнай падтрымкі, першымі пад удар трапяць раённыя кацельні, якія не маюць прамысловых спажыўцоў.
Спыненне субсідавання — гэта рызыка з ацэнкай 8 балаў. У маштабах краіны гэта можа азначаць або банкруцтва камунальных прадпрыемстваў, або аднаразовае павелічэнне сум у жыроўках у 4—5 разоў, што непазбежна прывядзе да сацыяльнага выбуху. Агульны аб’ём субсідый для насельніцтва толькі па кацельнях ацэньваецца прыкладна ў 305 млн долараў у год.
«Энергетычная бяспека краіны сёння — фікцыя, — заяўляюць эксперты Альянсу “Зялёная Беларусь”. — Высокая залежнасць ад паставак з Расіі (як нафты, так і газу) робіць сістэму надзвычай уразлівай да знешніх шокаў. Пры гэтым калі цэны на нафту ўжо не з’яўляюцца галоўным рычагом ціску, то газавая труба застаецца наймагутнейшым інструментам палітычнага прымусу».
Паводле іх слоў, умацаванне энергетычнай устойлівасці Беларусі патрабуе не касметычных рамонтаў, а кардынальных палітычных рашэнняў, накіраваных на скарачэнне залежнасці і павышэнне празрыстасці сектара.
«У адваротным выпадку Беларусь рызыкуе сустрэць любы сур’ёзны геапалітычны шторм у цемры і холадзе, стаўшы закладніцай уласнай недальнабачнай стратэгіі «таннага рэсурсу» ў абмен на суверэнітэт».
Падпішыцеся на наш тэлеграм-канал «Reform.news: Самае цікавае»
***
Меркаванні і ацэнкі аўтара могуць не супадаць з меркаваннем рэдакцыі Reform.news