Ксенія Луцкіна: «Мы не можам галасаваць, але можам шукаць саюзнікаў»

Рэдакцыя Reform.news · 1 кастрычніка 2026, 12:55

https://reform.news/be/ksenija-luckina-my-ne-mozham-galasavac-ale-mozham-shukac-sajuznika/

Прадстаўнікі дэмакратычнай Беларусі ўжо другі год працуюць у Парламенцкай асамблеі Савета Еўропы. Навошта патрэбная прысутнасць у ПАСЕ, якіх практычных вынікаў удалося дасягнуць і чым Савет Еўропы можа дапамагчы палітвязням і беларусам у эміграцыі? Пра гэта журналіст Reform.news пагаварыў з членам дэлегацыі Каардынацыйнай рады ў ПАСЕ і былой палітзняволенай Ксеніяй Луцкінай.

— Падчас працы першай дэлегацыі Каардынацыйнай рады ў ПАСЕ вы былі сакратаром. У другой вы ўжо дэлегат. Ці можна гаварыць пра нейкія вынікі працы беларускай дэлегацыі?

— Вынікі, вядома, ёсць. Ужо з’явіліся напрацоўкі, разуменне таго, як тут усё працуе, як працуюць дэлегацыі, як можна прасоўваць беларускі парадак дня. Гэта і тэма транснацыянальных рэпрэсій, і легалізацыя беларусаў, і дапамога палітычным зняволеным, і беларуская культура. Цяпер я пачынаю працу па прасоўванні тэмы беларускіх незалежных медыя і рэпрэсій супраць іх.

Але самае важнае — наладжаныя чалавечыя кантакты. Тут гэта адзін з ключавых фактараў. Ужо ёсць разуменне, якім чынам працаваць над рэзалюцыямі, дакладамі і іншымі дакументамі, а затым дамагацца іх практычнай імплементацыі. Таму што беларусы справядліва пытаюцца: а што яны там увогуле робяць? Дык вось, гэта не палітычны турызм. Гэта насамрэч цяжкая праца.

— Можна назваць некалькі вынікаў, якія ўжо можна, умоўна кажучы, памацаць рукамі? Прынятыя дакументы, прававыя механізмы?

— Адзін з важных вынікаў — з’яўленне імя Аляксандра Лукашэнкі ў дакументах па стварэнні спецыяльнага трыбунала па злачынстве агрэсіі супраць Украіны. Гэта стала магчыма ў тым ліку дзякуючы велізарнай працы, праведзенай Паўлам Латушкам і камандай Народнага антыкрызіснага ўпраўлення. Калі гэта адбылося, мы ўсе былі вельмі рады, таму што за такімі рашэннямі стаіць велізарная колькасць камунікацый, тэхнічнай, бюракратычнай і палітычнай працы. Актыўна абмяркоўваецца пытанне адказнасці Лукашэнкі за незаконны вываз украінскіх дзяцей з часова акупаваных тэрыторый Украіны. Цяпер рыхтуецца даклад па беларускай культуры. Будзе рыхтавацца рэзалюцыя па Беларусі.

Чаму ўсе гэтыя дакументы маюць практычны сэнс? Таму што без іх вельмі цяжка растлумачыць вялікаму чыноўніку — а тым больш чыноўніку на мясцовым узроўні, які вырашае, выдаваць чалавеку дазвол на жыхарства ці не, — якая рэальная сітуацыя ў Беларусі. Калі няма дакументаў Савета Еўропы, на якія можна спаслацца, зрабіць гэта значна складаней.

— У беларускай дэлегацыі па-ранейшаму няма права голасу. Вы можаце ўдзельнічаць у працы ПАСЕ, выступаць, але не можаце галасаваць. Наколькі гэта абмяжоўвае вашы магчымасці?

— Галасаваць мы зможам тады, калі Беларусь як дзяржава стане паўнапраўным членам Савета Еўропы. Мы павінны да гэтага імкнуцца. Але мы гаварылі пра магчымасць пашырэння так званых мадальнасцей беларускай дэлегацыі, каб мы маглі прысутнічаць не толькі на сесіях у Страсбургу, але і ўдзельнічаць у працы камітэтаў, дзе непасрэдна распрацоўваюцца дакументы.

Так, мы не можам галасаваць. Але мы можам прапаноўваць папраўкі, працаваць з парламентарыямі, шукаць саюзнікаў, якія ўнясуць і падтрымаюць гэтыя папраўкі. Мы можам садзейнічаць падрыхтоўцы рэзалюцый і дакладаў, збіраць матэрыялы, прадастаўляць дакладную інфармацыю.

— Два гады таму першыя выбары ў Каардынацыйную раду дазволілі яе дэлегацыі трапіць у ПАСЕ менавіта як прадстаўнікам выбарнага органа. На апошніх выбарах колькасць тых, хто прагаласаваў, істотна знізілася. Ці не паўплывала гэта на легітымнасць дэлегацыі?

— Не. Важна тое, што Каардынацыйная рада з’яўляецца выбарным органам. У гэтым ключавое адрозненне нашай дэлегацыі, напрыклад, ад Платформы расійскіх дэмакратычных сіл. За нас галасавалі, нас абралі. Безумоўна, на выбарах прагаласавала мала людзей. Мы расказвалі тут і пра атакі, якія адбываліся падчас выбараў, пра пагрозы выбаршчыкам і ціск на кандыдатаў і іншыя формы процідзеяння галасаванню з боку рэжыму. Усе выдатна разумелі, што правесці ў нашых умовах выбары з вельмі высокай яўкай будзе вельмі складана. Ілюзій на гэты конт не было.

Але мы цэнім кожны атрыманы голас. І прынцыповае адрозненне нашай дэлегацыі ад расійскай платформы менавіта ў выбарнасці: мы атрымалі мандат на выбарах, тады як прадстаўнікоў расійскай платформы адбірала сама Парламенцкая асамблея з пададзеных заявак.

— Вы сама былая палітзняволеная. Як вас успрымаюць у гэтай якасці? Гэты статус дапамагае ў працы ці часам, наадварот, перашкаджае?

— Не перашкаджае, а дапамагае. Хоць я ніколі гэтым не злоўжываю. Калі я ўпершыню прыехала сюды і мне далі слова на брыфінгу пра сітуацыю з палітвязнямі, пасля майго выступу ўзнікла вельмі доўгая цішыня. Потым пачалі падымацца рукі. Замест запланаваных пятнаццаці хвілін мы размаўлялі пра Беларусь паўтары гадзіны. Мне потым сказалі: «Я не ведаю, што ты з імі зрабіла. Напэўна, таму што ты журналіст. Я не бачыў, каб гэтыя цынічныя людзі маглі так доўга маўчаць».

Напэўна, сапраўды таму, што я журналіст. Я расказваю не толькі пра сябе. Я пацвярджаю факты асабістай гісторыяй, а асабістую гісторыю — фактамі. Таму ў мяне атрымліваецца даносіць гэтую тэму, атрымліваецца дастукацца. За апошні год я вельмі шчыльна працую тут па праваабарончай тэматыцы. Мы пастаянна рыхтуем дакументы і даклады пра рэальнае становішча з правамі чалавека і палітычнымі зняволенымі.

Цікавасць да гэтай тэмы вельмі высокая. Напрыклад, сустрэча з нямецкай дэлегацыяй пачалася з пытання: «Мы чулі пра вызваленне людзей. Што там адбываецца насамрэч? Колькі чалавек выпусцілі з пашпартамі, колькі без пашпартоў?». Гэта азначае, што тэма знаходзіцца ў пастаянным фокусе ўвагі, і дзякуючы пастаяннай камунікацыі людзі з іншых краін у курсе нават такіх спецыфічных тэм, як прымусовая дэпартацыя палітвязняў без пашпартоў.

— Гэта дапамагае ў вырашэнні канкрэтных праблем?

— Менавіта. На прыкладзе палітвязняў, асабліва дэпартаваных, становяцца бачныя практычна ўсе праблемы беларускай дыяспары. Яны проста сканцэнтраваныя і ўзмоцненыя ў тысячу разоў. Легалізацыя, банкаўскія рахункі, дакументы — усё гэта датычыцца многіх беларусаў, але для былых палітвязняў праблемы становяцца асабліва вострымі і падсвечваюцца публічна.

Вядома, дрэнна, што гэтыя праблемы ўвогуле існуюць. Але добра, што да іх цяпер прыкаваная такая ўвага. Гэта вельмі важны паказчык працы ўсіх дэмакратычных структур — і праваабаронцаў, і журналістаў, і палітыкаў. Бо палітычныя зняволеныя ёсць і ў Азербайджане, і ў Расіі, і ў дзясятках іншых краін. Але менавіта да сітуацыі ў Беларусі цяпер прыкаваная сапраўды вельмі вялікая ўвага.

— Праца ў Страсбургу — гэта ж не толькі структуры самога Савета Еўропы. Тут знаходзяцца нацыянальныя парламенцкія дэлегацыі. Наколькі ўдаецца выкарыстоўваць гэтыя кантакты для вырашэння канкрэтных праблем беларусаў у асобных краінах?

— Мы выкарыстоўваем гэтыя магчымасці на сто працэнтаў. Акрамя працы ў палітычных групах і камітэтах, мы пастаянна сустракаемся з прадстаўнікамі нацыянальных дэлегацый. Расказваем пра агульную сітуацыю ў Беларусі, пра правы чалавека, палітвязняў. У кожнага члена нашай дэлегацыі ёсць таксама свой кірунак працы.

А далей мы глядзім на канкрэтную краіну: якія менавіта праблемы ёсць там у беларусаў і якія парламенцкія механізмы можна выкарыстоўваць для іх вырашэння. Не ўсё можа вырашыць парламент. Але парламентарый, напрыклад, можа звярнуцца ў міністэрства, перадаць інфармацыю, паставіць пытанне перад выканаўчай уладай.

Прывяду канкрэтны прыклад. У чэрвені я перадавала кіраўніку нямецкай нацыянальнай дэлегацыі падрабязны дакумент пра праблемы беларусаў у Германіі. Там вельмі складаная сітуацыя з дакументамі. Для многіх людзей фактычна застаецца альбо працэдура атрымання абароны, якая ў Германіі мае свае асаблівасці і наступствы, альбо жыццё без дзейных дакументаў. Мы апісалі праблему і магчымыя механізмы яе вырашэння.

Цяпер я спытала, што адбылося з гэтым дакументам. Мне адказалі, што ён быў перададзены міністру ўнутраных спраў, а МУС накіравала інфармацыйны ліст у мясцовыя ведамствы. Гэта важна, таму што рашэнне ў канкрэтным выпадку прымае мясцовы чыноўнік. Ужо быў выпадак, калі беларусу ў Германіі сказалі, што пагрозы ў Беларусі нібыта больш няма, таму што Ціханоўскага выпусцілі, і ён можа спакойна ехаць дадому. Цяпер у мясцовыя ведамствы МУС Германіі дадаткова накіраваная інфармацыя пра тое, што беларусы не могуць проста паехаць у Беларусь па новы пашпарт. Гэта адзін з канкрэтных вынікаў, які можна памацаць рукамі.

— Уявім, што праз год мы зноў сустрэнемся тут. Што павінна адбыцца, каб вы маглі сказаць: «Гэты год мы сапраўды добра адпрацавалі?»

— Я вельмі спадзяюся, што ўдасца сур’ёзна прасунуць тэму беларускіх незалежных медыя. Я пачала гэтую працу яшчэ ў чэрвені. Мы ўжо падрыхтавалі дакументы і будзем працягваць. Трэба разумець, што тут усё адбываецца даволі павольна. Вядома, я працягну займацца палітвязнямі. Рыхтуюцца рэзалюцыі, звязаныя з рэпрэсіямі, і там будзе значная беларуская частка.

Але калі праз год удасца вывесці прыкладна на такі ж узровень тэму беларускіх незалежных медыя, я буду вельмі шчаслівая. Для мяне гэта важна і прафесійна, і па-чалавечы. Мне бясконца крыўдна, што пра беларускіх журналістаў і медыя гавораць значна менш, чым, напрыклад, пра пераслед журналістаў у Іране ці Афганістане.

У мяне ёсць сябар у Берліне, фатограф з Ірана. Мы параўноўвалі нашы гісторыі — як да яго прыходзілі спецслужбы і як прыходзілі да мяне. Да яго прыйшлі ў 2020 годзе, і да мяне прыйшлі ў 2020 годзе. Толькі ён паспеў з’ехаць з Ірана, а ў мяне такой магчымасці не было. У маім уяўленні Іран заўсёды быў абсалютнай імперыяй зла. А калі мы пачалі параўноўваць уласны досвед, аказалася, што ў многіх рэчах у Беларусі сітуацыя нашмат горшая. Таму для мяне праца над асобным дакументам пра беларускія незалежныя медыя сапраўды вельмі важная.