Reform.news распачынае новы спецпраект «Плэйліст экстрэміста: права на гучанне ў Беларусі». У якім мы даем слова тым, каго рэжым спрабуе прымусіць маўчаць – беларускім «экстрэмістам».
Гэта музыкі, літаратары, выдаўцы, гісторыкі, акторы і рэжысёры – дзеячы культуры, дзейнасць якіх крыміналізавана беларускімі ўладамі толькі таму, што яны прытрымліваюцца дэмакратычных каштоўнасцей і адстойваюць права на ўласныя погляды.
Мы будзем размаўляць з нашымі героямі пра рэпрэсіі ў культуры, пра тое, як няглядзячы на прэсінг, заставацца ў прафесіі і працягваць сваю справу.
Кожнае інтэрв’ю будзе дапаўняць каментар юрыста, у якім дзеянні ўладаў у дачыненні нашых герояў будуць разгледжаны з боку міжнародных прававых стандартаў.
Назва праекта адсылае да афіцыйнага «Рэспубліканскага спіса экстрэмісцкіх матэрыялаў», які стаў галоўным інструментам культурнай цэнзуры ў Беларусі. Мы іранічна пераасэнсоўваем паняцце «спіса»: ці з’яўляецца чалавек «экстрэмістам», калі ён проста слухае сваю музыку ці чытае кнігу на роднай мове?
Наш першы герой — выдавец Андрэй Янушкевіч, заснавальнік выдавецтва «Янушкевіч» і крамы «Кнігаўка».
Паводле звестак Беларускага ПЭНа ў Беларусі не менш за 336 забароненых кніг, 5 ліквідаваных выдавецтваў за апошнія 5 гадоў і 4 выдавецтвы прызнаныя «экстрэмісцкімі фармаваннямі».
Выдавецтва «Янушкевіч» прапрацавала ў Беларусі восем гадоў. А 3 сакавіка 2026 года яно было прызнана экстрэмісцкім фарміраваннем — пры даволі дзіўных абставінах. Як і ў 1930-я гады мінулага стагоддзя ўлады выдумалі міфічную арганізацыю, пра існаванне якой самі выдаўцы не ведалі.
Але пераслед выдавецтва пачаўся раней, яшчэ ў Мінску. У траўні 2022 года выдавец Андрэй Янушкевіч адкрыў у цэнтры Мінска кнігарню «Кнігаўка», у першы дзень працы туды прыйшў ГУБАЗіК. Андрэй Янушкевіч быў арыштаваны, а пасля пакінуў краіну і аднавіў дзейнасць свайго выдавецтва ў Польшчы. У лютым 2024 года ён усё ж адкрыў сваю кнігарню «Кнігаўка» — у цэнтры Варшавы.
Згадалі з выдаўцом Андрэем Янушкевічам гісторыю пераследу і паразважалі пра прычыны культурніцкіх рэпрэсій.
— Як выпрацоўваўся канцэпт вашага выдавецтва «Янушкевіч»? Як у вас ішлі справы да пачатку 2020 года?
— Мы пачалі працу выдавецтва з гістарычных кніг у 2014 годзе, пасля вырашылі разнастаіць асартымент. Першай мастацкай кнігай стаў «Голад» — тры аповесці нобелеўскага лаўрэата Кнута Гамсуна.
Гадоў праз пяць мы выйшлі на плато, на пэўны ўзровень і зрабілі стаўку на развіццё інтэрнэт-гандлю. Таму што зразумелі, што за гэтым будучыня.
Другое, пра што не забываліся, — маркетынг і рэклама. На платформах Яндекса и Google мы змяшчалі кантэкстную рэкламу. На Яндэксе яна была найбольш эфектыўнай.
Укладалі грошы і ў развіццё сацыяльных сетак. Давялося даволі доўга працаваць, пакуль мы ўбачылі вынік.
Імкнуліся паставіць усё на прафесійны ўзровень, таму прыцягвалі адпаведных спецыялістаў.
І гэта дало свой плён. Але яго б не адбылося, калі б мы адначасова не думалі пра якасць свайго асартыменту. Бо наша галоўная задача — выдаваць кнігі. І ад таго, колькі ты выдаеш, што ты выдаеш, якой якасці гэтыя кнігі, залежыць твой поспех.
Вельмі важным і радыкальным крокам, які не ўсе разумелі, стала стаўка на выраб кніжак з цвёрдай вокладкай. І друкавалі мы такія кнігі не ў Беларусі, бо ў краіне не было нармальных паліграфічных магчымасцей, а ў Літве. Кніжкі атрымліваліся якаснымі, на добрай паперы і з трывалым пераплётам. І людзям гэта падабалася, нават нягледзячы на тое, што цана ўсё такі была вышэйшая, чым для кніг у мяккай вокладцы. Гэта стаўка ў рэўшце рэшт сябе апраўдала.
— Ці мелі вы нейкую камунікацыю з медыямі? Ці пісалі пра вас медыі дзяржаўныя?
— Канечне, мы ўзаемадзейнічалі са СМІ, перадусім з незалежнымі, хаця і афіцыйныя ў 2019-20 гадах не абміналі нас увагай у тыя ліберальныя часы.
— Ці можна сказаць, што да студзеня 2021 года, да вобшуку ў офісе, справы у вас ішлі няблага?
— Так, мы раслі і нарошчвалі кліенцкую базу. Значным прарывам сталася выданне кніг Джоан Роўлінг пра Гары Потэра і Анджэя Сапкоўскага пра ведзьмара. Бо гэта былі безумоўныя бестселеры сусветнага ўзроўню, пра якія ведаюць усе, нават калі іх не чыталі.
Гэта вельмі добра паўплывала на нашу пазнавальнасць. І ў дадатак мы заўсёды імкнуліся пашыраць сетку распаўсюду. Не спыняліся толькі на продажы з уласных рук на сваім сайце, а імкнуліся трапіць у вялікія сеткі і прадаваць праз усе магчымыя пункты кніжнага продажу. У прынцыпе, нам гэта ўдалося. У 2019-20 гадах вялікая доля нашых кніг распаўсюджвалася праз такія сеткі, як Oz.by, «Букваешка», «Белкніга».
Мы наладзілі плённае супрацоўніцтва з мінскімі і абласнымі бібліятэкамі. Яны забіралі сабе даволі заўважную долю кніг.
«Белкніга» была адным з нашых найважнейшых партнёраў. У яе самая шырокая геаграфія кнігарняў па краіне. Калі ты хочаш, каб твая кніга была даступнай у рэгіёнах, яна павінна быць у кнігарнях «Белкнігі». І гэта адбывалася.
У прынцыпе, мы нарошчвалі свае магчымасці і працавалі па ўсіх канонах жанру.
— То-бок 2020-21 гады — гэта пік вашай актыўнасці?
— Так, для нас усё спынілася ў траўні 2022 года. А да гэтага часу, нягледзячы на тое, што ў нас быў заблакаваны банкаўскі рахунак на паўгады, усё было нармальна.
— Давайце пра гэты момант падрабязней. Тады прайшоў вобшук у офісе?
— Так, да нас прыйшоў ДФР. Яны шукалі тых, хто вырабляў улёткі і іншыя друкаваныя матэрыялы «рэвалюцыйнага» зместу.
— То-бок прэтэнзій да вашых кніг не было? А было падазрэнне, што вы нешта іншае друкуеце?
— Хтосьці на нас наябеднічаў. Вобшук паказаў, што гэтыя домыслы былі беспадстаўныя. Але пакуль ішло разбіральніцтва і пошук складу злачынства, нам заблакавалі банкаўскі рахунак, і мы былі як без рук. Хоць гэтыя паўгады мы маглі прадаваць кнігі, адгружаць іх у кнігарні і нават грошы прыходзілі на рахунак, але мы гэтымі грашыма не маглі скарыстацца, не маглі аплаціць паслугі друкарні. Таму прыдумвалі нейкія хады, вырашалі праблемы з дапамогай партнёраў. Але калі гэтую забарону знялі, мы пачалі працаваць у звычайным рытме.
Была яшчэ адна падзея ў 2021 годзе. Кнігу Альгерда Бахарэвіча «Сабакі Эўропы» затрымалі на мытні і вельмі доўгі час ўлады не ведалі, што з ёй рабіць. Але мы вырашылі гэтую праблему проста: «бамбанулі» ў Маскве новы наклад і ён беспраблемна разышоўся сярод чытачоў у Беларусі.
Так што ў 2021 годзе мы не адчувалі жорсткага ціску. Усё змянілася, і ўсведамленне гэтага прыйшло да нас не адразу, з пачаткам агрэсіі Расіі ва Украіне. Мы толькі потым зразумелі, што тыя падзеі, якія з намі здараліся, так ці інакш з гэтым звязаныя.
У канцы сакавіка 2022-га нас папрасілі вызваліць офіс, які адначасова быў пунктам самавывазу нашых кніг. Мы зладзілі распродаж, знайшлі новы офіс, перасяліліся. Трэба было думаць, як далей прадаваць кніжкі. І лагічным крокам ва ўмовах постковіду было адкрыць уласную кнігарню. Адкрылі яе і ў той жа дзень закрылі.
— У вас не было ніякіх падазрэнняў, што так можа здарыцца? Не прадумвалі такі варыянт? Бо ўсё рабілі юрыдычна правільна і бездакорна? Мелі дазвол?
— Не трэба было ніякіх дазволаў. У нас былі ліцэнзіі на распаўсюд і на выданне кніг. І што было кепскага ў тым, што ў горадзе адкрыецца яшчэ адзін культурны пункт? То-бок я не быў бы здзіўлены, каб супраць нас былі нейкія санкцыі за тое, што мы выдалі нейкую «няправільную» кнігу. А мы якраз рыхтавалі тады да выдання «Ферму жывёлаў» Джорджа Оруэла. Каб за выданне такой кнігі ў нас былі б нейкія праблемы, то я б не здзівіўся.
А той факт, што мы адкрываем кнігарню… Мы ж тыя самыя выданні па-ранейшаму прадавалі праз інтэрнэт, праз дзяржаўныя крамы.
— А ў чым канкрэтна вас абвінавацілі?
— Абвінавачвалі нас у тым, што мы гандлюем літаратурай, якая ўхваляе фашызм. Усё пачалося са скаргі неабыякавых грамадзян Людмілы Гладкай, Рыгора Азаронка і яшчэ нейкага праўладнага блогера, якія да нас завіталі адразу пасля адкрыцця. І гэтыя неабыякавыя грамадзяне прасігналілі, што ёсць падазрэнне… Я памятаю гэтую фармулёўку ў паперах ад Генеральнай пракуратуры: ёсць падазрэнне, што мы гандлюем забароненай літаратурай. Прэтэнзія была да выдання «Вялікае Княства Літоўскае» аўтарства Уладзіміра Арлова і Змітра Герасімовіча. Там у канцы кніжкі быў раздзел пра пачатак Другой сусветнай вайны, пра перадачу Вільні Літоўскай Рэспубліцы ў 1939 годзе, уключэнні Літвы ў склад СССР у 1940-м. І там былі фатаграфіі літоўскіх жаўнераў у касках. Рыгор Азаронак сказаў, што гэта эсэсаўцы. Я яму кажу: чытай подпіс, там напісана, што літоўскія жаўнеры ў 1940 годзе ў Вільні, якія эсэсаўцы? Не важна.
— Але ж гэтая кніга прадавалася ў дзяржаўных кнігарнях…
— І ніколі ні ў каго не было пытанняў. Больш за тое, гэта быў вельмі папулярны сярод беларускіх дыпламатаў падарунак замежным палітыкам, таму што кніга выходзіла не толькі на беларускай мове, але і на англійскай.
Зразумела, што ўсе аргументы былі высмактаныя з пальца, сфабрыкаваныя. І ўжо ў гэты ж дзень, а мы не чакалі такой аператыўнасці, да нас завітаў ГУБАЗіК з паперай ад Генпракуратуры, дзе было напісана, што ёсць падазрэнне, што мы прадаём літаратуру «экстрэмісцкага» кшталту. Усё было юрыдычна бездакорна аформлена. У сувязі з гэтым прайшоў вобшук. У выніку было канфіскавана пятнаццаць пазіцый кніг, агулам дзесьці 200-250 экземпляраў. Канфіскацыя нейкіх пазіцый мяне здзівіла. Напрыклад, дзяцячай кнігі Іосіфа Бродскага. Канфіскавалі ўсе кнігі беларускіх сучасных аўтараў.
Дарэчы, хачу разбурыць стэрэатып: кнігу «1984» Джорджа Оруэла ніхто не чапаў. І ніколі яна не была прызнаная «экстрэмісцкай». Проста «Белкніга» вырашыла гэтае выданне на беларускай мове зняць з продажу. Ну, «Белкніга» сама сабе гаспадар. Яна мае права гандляваць тамі выданнямі, якімі хоча. А ўсе падумалі, што гэта звязана з прызнаннем кнігі «экстрэмісцкай». Ніколі такога не было.
— Адкуль яны ведалі, што кнігі ў вашай кнігарні «экстрэмісцкія»? Было нейкае папярэдняе рашэнне?
— Не. Яны канфіскавалі гэтыя кнігі і ўзялі іх на экспертызу. І па выніках ужо восенню «экстрэмісцкімі» былі прызнаныя кніга Святланы Казловай, прысвечаная аграрнай палітыцы фашыстаў у Беларусі. І дзіцячая кніга Іосіфа Бродскага.
— Вас арыштавалі да гэтай экспертызы? За падазрэнне?
— У мяне праверылі тэлефон і знайшлі, што я месяц назад пераслаў з экстрэмісцкага канала «Зеркала» свайму калегу паведамленне пра тое, што тры беларускія выдавецтвы на тры месяцы пазбаўленыя рэгістрацыі. Дарэчы, арыгінальная інфармацыя была ад БелТА. А я ўбачыў гэтую навіну на «Зеркале», якое было «экстрэмісцкім». Фармальна я атрымаў адміністрацыйнае пакаранне за гэтую навіну — першыя дзесяць сутак я адседзеў за распаўсюд экстрэмісцкіх матэрыялаў.
А два другіх тэрміны былі звязаны з «хуліганствам». Я невядома як апынуўся ў РУУС пасля свайго вызвалення і пачаў там буяніць, размахваць рукамі і крычаць. Так што фармальна, калі праз нейкія дзесяцігоддзі не будзе жывых сведкаў, акажацца, што ні кнігавыдавецкая дзейнасць, ні кнігі не маюць ніякага дачынення да маіх арыштаў.
— Якая рэальная прычына закрыцця кнігарні, на вашу думку?
— Па іх меркаванні, гэта быў «рассаднік заразы». І яны на корані гэта знішчылі.
— «Заразы» якой — дэмакратычнай ці беларускай?
— У Беларусі ўжо даўно пануе акупацыйны рэжым. І хоць пры ўладзе стаяць нашы з вамі землякі, людзі беларускага паходжання, яны змагаюцца з уласнай нацыянальнай культурай. Бо яны выступаюць за развіццё савецкай культуры. Як гэта было ў часы СССР, калі была беларуская савецкая культура і беларуская несавецкая. І ўсё, што не савецкае, было няправільным. А мы прадстаўляем несавецкі бок. А ўсе дзяржаўныя выдавецтвы з’яўляюцца прыкладам савецкай культуры. Савецкага Саюза нібы няма, а па сутнасці, усё бссраўскае засталося.
І дзяржава, і яе культурная палітыка функцыянуюць у гэтым бссраўскім рэчышчы. Мы працавалі не па савецкіх канонах, рабілі дзіўныя пераклады, выдавалі сучасныя кнігі. Вы можаце сабе ўявіць, каб яны там выдалі раманы Салі Руні? Ці Кормака Макарці, Кадзуа Ісігура?
З кнігамі так было заўсёды. Увогуле, кніжны рынак у Беларусі яшчэ з дзевяностых гадоў — яскравае сведчанне ціхай паўзучай акупацыі. І для гэтага не трэба было нейкіх дзеянняў з боку Масквы, тут дастаткова ўласнай дзяржаўнай палітыкі. Можна сказаць, што культурная палітыка беларускіх уладаў — гэта палітыка ў інтарэсах Расіі, але гэтая палітыка робіцца іхнімі рукамі, і гэтыя інтарэсы супадаюць з іх уласнымі.
На кніжным рынку заўсёды была манаполія кніг з Расіі. Як і трыццаць гадоў таму, так і зараз 80-90 працэнтаў кніжак ідзе з Расіі. Увесь інфармацыйны рэсурс, які працуе на людзей, каб яны даведваліся, якія новыя кнігі выходзяць, што трэба чытаць, — усё нам таксама пастаўляе, як ні круці, Расія.
Беларускае кнігавыданне, няважна на беларускай ці на рускай мове, на кніжным рынку Беларусі заўсёды было маргінальнае. Яно займала сваю нішу, але даволі маленькую, бо беларуская дзяржава найперш турбуецца толькі пра тое, каб кнігавыданне абслугоўвала іх ідэалагічныя інтарэсы.
Культурная палітыка беларускай дзяржавы не працуе на развіццё нацыянальнай культуры як такой.
Першыя гады нашай працы дзяржаўныя структуры рабілі выгляд, што нас не існуе. Гэта была нейкая паралельная рэальнасць. Нас проста ігнаравалі, не заўважалі. І гэта былі ліберальныя часы: маўляў, корпайцеся сабе там. Аднак, калі хтосьці выплываў за буйкі, яны давалі па шапцы. Памятаю, калі выдавецтва «Архэ» выдала кнігу Віталя Сіліцкага і, не падумаўшы, размясціла на вокладцы фатаздымак Лукашэнкі ў форме генералісімуса, адразу ім паступіў званок, каб кнігу прыбралі.
— То-бок вы былі ў «загончыку», і беларускія кнігі не ўяўлялі для дзяржавы небяспекі?
— Як маглі ўяўляць небяспеку беларускія кнігі, калі яны прадаваліся накладамі па дзвесце- трыста экземпляраў? Калі штосьці прадавалася больш за пяцьсот экземпляраў, гэта быў неверагодны поспех.
Калі браць маштабы нашага дзевяцімільённага насельніцтва, то гэта вельмі маргінальны ўплыў. Я б нават сказаў, што гэтая беларуская супольнасць, тыя, хто размаўляў на беларускай мове, чытаў кніжкі на беларускай мове, мела хутчэй рысы субкультуры, як нейкія готы ці хэві-металісты. Я разумею, што гэта цяжка прызнаваць, але так было.
Але мы заўсёды імкнуліся і зараз імкнёмся выйсці за межы гэтай рэзервацыі.
— Нешта ж змянілася ў 2020-м? Людзі пачалі цікавіцца беларускай мовай, беларускай гісторыяй…
— Цікавасць да беларускай кнігі, асабліва дзякуючы выхаду сусветных бестселераў, пастаянна расла, і мы ўсведамляем, што мы сваёй дзейнасцю таксама зрабілі немалы ўнёсак. Унёсак не проста ў папулярызацыю беларускай мовы, а ва ўсведамленне таго, што беларусы могуць быць самадастатковай супольнасцю, чытаць кнігі на ўласнай мове, ганарыцца імі.
Нацыянальная ідэнтычнасць – найбольш фундаментальная рэч чалавечага самавызначэння. Беларускае грамадства больш-менш усведамляе, што Беларусь — не Расія. А калі не рускія, тады хто мы?
— «Мы местные»…
— Менавіта. Разумееце, у нас галоўны маркер таго, што мы беларусы, гэта геаграфія. Маўляў, «Я — хлопец з Мінска». Мяркую, што гэтага мала для таго, каб быць беларусам. Каб быць беларусам, трэба нешта яшчэ, акрамя таго, што ты паходзіш з тэрыторыі Беларусі. Трэба ўсведамляць сваю прыналежнасць да нацыянальнай культуры і мовы. Руская мова, як ні круці – гэта мова рускіх людзей, мова «русского мира».
— Вас выпусцілі тады з турмы з якім статусам?
— Адседзеў сваё і выпусцілі. Гэта быў адміністрацыйны арышт.
— Вы адразу вырашылі выехаць. Чаму? Баяліся паўторнага арышту? Ці хацелі пачаць выдавецкую справу ў новых умовах?
— Было дзве прычыны. Калі я выйшаў з турмы, я даведаўся, што раман Альгерда Бахарэвіча «Сабакі Эўропы» прызнаны «экстрэмісцкім». Каб вы разумелі, гэта быў першы мастацкі твор, які быў прызнаны «экстрэмісцкім». Да гэтага прызнавалі дакументальныя кнігі, нон- фікшн. А ў «Сабаках Эўропы» нават слова «Беларусь» ні разу не згадваецца.
Паступалі сігналы, папярэджанні, што гэта можа даць падставу для далейшага крымінальнага пераследу. Закручванне гаек стала адным з матываў, каб выехаць за межы Беларусі.
Ну а другая прычына… Я ж, дарэчы, з’ехаў і праз два тыдні вярнуўся ў Беларусь. Парабіў усе самыя важныя справы. Адгрузіў у крамы, напэўна, паўтоны кніжак. Пакантактаваў з калегамі, ацаніў сітуацыю. І мне стала абсалютна ясна, што перада мною генеральны выбар — альбо мне дзесьці зашыцца ў вёсцы і забыцца пра выдавецкую справу. Альбо з’ехаць у эміграцыю і паспрабаваць па-новаму наладзіць выданне кніг. Я выбраў другую опцыю.
— Пасля гэтых канфіскацый і закрыцця кнігарні, што вы страцілі і што ўдалося захаваць?
— Ну, дзякуй богу, не было больш канфіскацый, мае рахункі таксама не былі заблакаваныя. Я свабодна мог распараджацца фінансамі. Больш за тое, пэўны час ніхто не закрываў маё ІП.
Да пачатку 2023 года ніхто не адбіраў у мяне ліцэнзію на выданне кніг і на іх распаўсюд. Я нават мог пастаўляць кнігі ў іншыя кнігарні, чым у прынцыпе і займаўся.
Штосьці ў даволі невялікай колькасці ўдалося перавезці ў Польшчу. Але па сённяшні дзень яшчэ шмат кніжак застаецца ў Беларусі.
Большасць буйных суб’ектаў адразу спыніла са мной супрацу без тлумачэння прычын. Тая ж «Белкніга» і той жа oz.by. Ужо потым пайшло прызнанне кніжак «экстрэмісцкімі», у тым ліку і выдадзеных тут.
З гэтага году індывідуальным прадпрымальнікам нельга гандляваць кніжкамі і пастаўляць іх камусьці. То-бок тут паветра перакрыта напоўніцу.
Аднак да апошняга часу нейкіх прамых санкцый, ціску на мяне не было.
— Тыя кніжкі, што канфіскавалі з кнігарні, які іх лёс?
— Яны дзесьці ў архівах ГУБАЗіКа. Я не ведаю пра іх лёс.
— Калі вы пераехалі ў Польшчу, як вы зарэгістраваліся? Як дэкларавалі свой намер выдаваць кніжкі?
— Я атрымаў карту паляка ў студзені 2023 года, што давала мне падставы адкрыць індывідуальную прадпрымальніцкую дзейнасць. Але каб не было гэтай падставы, то я, хутчэй за ўсё, адкрываў бы таварыства з абмежаванай адказнасцю, больш складаную форму арганізацыі, якая таксама дае права выдаваць кнігі. Тут поўнае спрыянне бізнесу: выконваеш пэўныя фармальныя варункі, плаціш падаткі і ўсё. Галоўнае, каб твая дзейнасць была легальнай. А выданне кніг — гэта абсалютна легальная дзейнасць. І ніхто не цікавіцца зместам гэтых кніг.
Па вялікім рахунку, даволі доўгі час і ў Беларусі асабліва не цікавіліся. Мы маглі выдаваць, скажам, квір-літаратуру ў якім-небудзь 2018 годзе. Ніхто на гэта не звяртаў бы ўвагі. Хоць пэўныя буйкі заўсёды існавалі. Правілы гульні радыкальна змяніліся пасля 2022 года.
— Вы асабіста прызнаны «экстрэмісцкім», ці выдавецтва прызнана «экстрэмісцкім», і калі гэта адбылося?
— Выдавецтва прызнана «экстрэмісцкім» трэцяга сакавіка гэтага года.
— Вы даведаліся пра гэта са СМІ?
— Са СМІ, дзе я ўбачыў толькі табліцу з сайта КДБ, дзе згадана нейкая загадкавая кааліцыя. Я нібыта знаходжуся ў ліку яе ўдзельнікаў.
— Яе ўсё ж няма?
— Няма ніякай кааліцыі. Гэта абсалютна сфабрыкаваная арганізацыя. З якімі мэтамі? У чым была праблема прызнаць кожнае выдавецтва паасобку, калі ім так карціла?
Дарэчы, усе гэтыя дадзеныя пра нас — хто кіраўнік, хто чым валодае — яны ўзялі з рэестра фірм, які ў Польшчы выкладзены публічна ў інтэрнэце.
— Ці адбывалася ў вас якая-небудзь камунікацыі з прадстаўнікамі беларускіх уладаў? Ці вам штосьці прад’яўлялі? Ці вы даведаецеся пра свае статусы толькі з прэсы?
— Толькі адзін раз. Мяне папрасілі з Мінінфарма, каб я добраахвотна, па ўласнай ініцыятыве адмовіўся ад ліцэнзіі на выданне кніг. Паступіла такая да мяне прапанова ва ўльтыматыўным тоне восенню 2022 года. Бо, маўляў, у іншым выпадку, я патраплю на вялікія грошы, атрымаю штрафныя санкцыі і гэтак далей. Я адмовіўся, бо такая працэдура павінна адбывацца праз суд, і 19 студзеня 2023 года мяне пазбавілі ліцэнзіі.
Цяпер яны змянілі закон, і Міністэрства інфармацыі па ўласнай ініцыятыве можа пазбаўляць такіх ліцэнзій.
— Што змянілася ў вашай дзейнасці ў «экстрэмісцкім» статусе?
— Мы да самага апошняга часу працавалі ў Беларусі абсалютна легальна. Мы карысталіся паштовай дастаўкай, якую спынілі пасля таго, як даведаліся, што мы прызнаны «экстрэмісцкім фарміраваннем». Чаму? Каб не падстаўляць людзей. Ёсць небяспека, што ўлады могуць трактаваць пакупку кніг як фінансаванне садзейнічанню экстрэмісцкай дзейнасці. А да гэтага асноўнай праблемай для нас быў кошт дастаўкі. Каб вы разумелі, кошт за пасылкі з Польшчы ў Беларусь такі ж, як, прыкладам, у Аўстралію.
Электронныя кнігі, на жаль, не карыстаюцца вялікай папулярнасцю.
Кнігі — не тавар першай неабходнасці. Гэта не каўбаса з хлебам. Калі іх няма на адлегласці выцягнутай рукі, то большасць людзей не будзе прыкладаць вялікіх намаганняў, каб іх здабыць з такімі вялікімі цяжкасцямі.
Чаму ў нас добра прадаваліся кнігі з крамах оz.by? Таму што крамы размяшчаліся ў самых зручных і людных месцах. У нас такое таксама здараецца тут у Варшаве. Часта можам назіраць, як ідуць мінакі, беларусы, якія не бачылі ніякіх беларускіх кніжак, акрамя школьнай праграмы. Заходзяць дзеля цікавасці ў беларускую кнігарню, і я бачу пашыраныя ад здзіўлення вочы. Выходзяць са стосам кніг.
Пасля прызнання нас «экстрэмістамі» ў нашай дзейнасці амаль нічога не змянілася. Нам перакрылі дастаўку ў Беларусь, але мы існуем. Мы можам уплываць на культурныя працэсы ў Беларусі самім фактам выдання новых кніг на падаставе выключнай ліцэнзіі. Гэта азначае, што ніхто больш не зможа зрабіць гэтага. І любы, хто цікавіцца кнігамі, будзе ведаць, што ў нас ёсць такая кніга і будзе звяртацца да нас, нават калі мы знаходзімся ў Польшчы.
— Як набыць вашы кнігі? Праз якія платформы вы маеце магчымасць іх распаўсюджваць?
— Мы прадаем іх у сваёй кнігарні ў Варшаве, а таксама праз анлайн-кнігарню knihauka.com і папулярныя маркет-плэйсы — Allegro, Empik, Amazon.
— А што параіце цяпер беларусам у краіне? Як атрымаць вашы кнігі?
— Не пакідаць фінансавых слядоў. Лепш не карыстацца карткамі беларускіх банкаў. Прыходзіць да нас, купляць кнігі і перавозіць у Беларусь.
Калі яны пачнуць сядзіць людзей за тое, што нехта чытае па-беларуску Толкіена ці Роўлінг, то гэта ўжо край…
— Наколькі добра ў вас ідуць справы ў параўнанні з беларускім перыядам?
— Гэта непараўнальныя рэчы, таму што ў Беларусі мы былі на сваёй зямлі. І як ні круці, у сваім кантэксце. Сярод сваіх людзей. І ўсё насельніцтва Беларусі было ў прынцыпе нашай патэнцыйнай аўдыторыяй. А сёння пастаўлены такія шматлікія бар’еры, што мы, па вялікім рахунку, адрэзаныя ад аўдыторыі ў Беларусі і можам разлічваць толькі на эміграцыю, раскіданую па ўсім свеце. Вымушаны працаваць у гэтых умовах.
А беларуская супольнасць мусіць жыць у мясцовым кантэксце. Гэта накладвае свой адбітак і на нашу працу. Таму што чалавек выходзіць на вуліцу, бачыць вакол сябе польскія крамы, чуе польскую мову, дзеці ходзяць у польскія школы. У такіх умовах многія да нас проста не даходзяць. Гэта таксама натуральна.
— То-бок колькасць чытачоў змяншаецца?
— Назіраем павольны рост, але, на жаль, аўдыторыя па-ранейшаму застаецца вузкай. Мы прыкладаем намаганні для прамоцыі кнігі. Проста нашых уласных сіл мала, каб гэтая справа інтэнсіўна развівалася. Кніг прадаецца не так шмат, каб будаваць далёкасяжныя планы і пашыраць асартымент.
Аднак мы існуем ужо чацвёрты год, стварылі за гэты час прыстойную інфраструктуру. Працягваем укладацца ў развіццё інтэрнет-кнігарні, развіваем інтэрфэйс, спосабы дастаўкі і аплаты – тут мы можам пахваліцца, у нас найлепшыя магчымасці для пакупніка.
Маем стацыянарную беларускую кнігарню, якая дзейнічае ў Варшаве ўжо трэці год. Нам на пачатку давалі паўгады для існавання, маўляў, хутка «гранцікі» скончацца і будзе як з усімі. Мы не з таго цеста. Прыйшлі ўсур’ёз і надоўга і разлічваем перадусім на ўласныя сілы. Дзякуючы гэтаму мы існуем як выдавецтва ўжо 12 гадоў. І будзем існаваць. Але мне баліць незайздроснае становішча беларускага кніжнага рынку. І тут нашых рэсурсаў проста замала, каб пераламаць сітуацыю, каб займацца сапраўднымі стратэгічнымі рэчамі, якія маглі б уплываць на сацыяльныя працэсы.
***
Калі кнігарню ў цэнтры беларускай сталіцы прымусова і паказальна зачыняюць у першы ж дзень працы, а пасля выдавецтва атрымлівае ярлык «экстрэмісцкага фармавання», мы маем справу з прававым дэфолтам. Каб зразумець маштаб сітуацыі, неабходна выйсці за межы тэрміналогіі, навязанай дзяржавай, і паглядзець у сутнасць.
Першае, што робіць рэпрэсіўная ўлада, – захоплівае мову. Калі афіцыйныя ведамствы называюць выдавецтва «экстрэмісцкім», распаўсюд гістарычнай ці мастацкай літаратуры – «экстрэмісцкай дзейнасцю», а выданне кніг на роднай мове – «прычыненнем шкоды дзяржаўным інтарэсам», гэта наўмысная прававая маніпуляцыя.
У нармальнай прававой сістэме паняцце «экстрэмізм» заўсёды звязанае з гвалтам або заклікамі да яго. Асноўным патрабаваннем любога закона, які абмяжоўвае правы чалавека, з’яўляецца яго прадказальнасць і яснасць. Чалавек павінен дакладна разумець, якія паводзіны з’яўляюцца дапушчальнымі, а якія – не. Аднак у Беларусі антыэкстрэмісцкае заканадаўства свядома зроблена юрыдычна размытым і празмерна шырокім. Пад такія фармулёўкі сёння можна падвесці любую культурніцкую актыўнасць. Такім чынам, праблема не толькі ў рэпрэсіўнай практыцы асобных органаў, а і ў самой прыродзе сучаснага беларускага заканадаўства, якое стала зброяй супраць сваіх жа грамадзян.
Акрамя таго, што любая кніга, якая не прайшла ідэалагічны фільтр, можа быць інтэрпрэтаваная як «шкодная» (праз механізм «прызнання экстрэмісцкімі матэрыяламі»), статус «фармавання» крыміналізуе ўжо не дакладны тэкст, а структуру сувязяў. Гэта азначае, што любы супрацоўнік, аўтар і нават (у пэўных інтэрпрэтацыях) чытач або пакупнік можа быць абвінавачаны ў экстрэмісцкай дзейнасці. Гэта спроба разбурыць сацыяльныя сувязі, якія трымаюцца на культурным падмурку.
***
З пункту гледжання міжнароднага права такая практыка ўладаў Беларусі – гэта грубае, сістэмнае і беспрэцэдэнтнае парушэнне фундаментальных свабод і чалавечай годнасці. Палітызаванасць такога падыходу неаднаразова крытыкавалася Спецыяльным дакладчыкам па сітуацыі з правамі чалавека ў Беларусі (у тым ліку ў дакладзе A/HRC/59/59 ад 25.03.2025), Групай незалежных экспертаў па сітуацыі з правамі чалавека ў Беларусі, дакладчыкамі Маскоўскага механізму АБСЕ, а таксама міжнароднымі і мясцовымі няўрадавымі арганізацыямі.
Беларусь застаецца ўдзельніцай базавых міжнародных дамоваў, такіх як Усеагульная дэкларацыя правоў чалавека, Міжнародны пакт аб грамадзянскіх і палітычных правах (МПГПП) і Міжнародны пакт аб эканамічных, сацыяльных і культурных правах (МПЭСКП). Тое, што адбываецца з выдавецтвам спадара Андрэя і шэрагам іншых выдаўцоў, – гэта прамое парушэнне цэлага комплексу правоў:
• Свабода выказвання (арт. 19 МПГПП). Гэтае права ўключае свабоду шукаць, атрымліваць і распаўсюджваць розную інфармацыю і ідэі незалежна ад жадання дзяржавы – у вуснай, пісьмовай ці друкаванай форме. Кніга – гэта крыніца ідэй. Забараняючы кнігі і пераследуючы выдаўцоў, дзяржава фактычна пазбаўляе людзей права думаць, аналізаваць і дзяліцца думкамі. Камітэт ААН па правах чалавека ў сваіх агульных каментарах неаднаразова падкрэсліваў: абмежаванні свабоды слова магчымыя толькі ў выключных выпадках дзеля рэальнай абароны нацыянальнай бяспекі. Чытанне «Сабак Эўропы» Бахарэвіча ці кніг па гісторыі Беларусі ніяк не пагражае нацыянальнай бяспецы. Яно пагражае толькі манаполіі ўлады на кантроль над розумамі.
• Права на ўдзел у культурным жыцці (арт. 27 Усеагульнай дэкларацыяй правоў чалавека, арт. 15 МПЭСКП). Яно вызначае магчымасць чалавека выбіраць сваю культурную ідэнтычнасць, ствараць культуру і мець бесперашкодны доступ да яе здабыткаў. Пераслед такіх дзеячаў, як Андрэй Янушкевіч, знішчэнне выдавецтваў і прызнанне кніг «экстрэмісцкімі матэрыяламі» – гэта прамая атака на права беларусаў быць беларусамі. Дзяржава абавязаная абараняць і заахвочваць культурную разнастайнасць, а не выкарыстоўваць карны апарат для яе зачысткі. Спробы дзяржавы манапалізаваць культуру і вызначаць, што дазволена чытаць беларусу, – гэта акт культурнай дыскрымінацыі.
Міжнародныя стандарты, у тым ліку Дэкларацыя аб свабодзе выказвання і супрацьдзеянні гвалтоўнаму экстрэмізму, кажуць: любыя абмежаванні правоў мусяць быць неабходнымі і прапарцыйнымі. Ці з’яўляецца закрыццё кнігарні і арышт выдаўца прапарцыйнай мерай для «абароны грамадскага парадку»? Відавочна, не. Гэта рэпрэсіі, скіраваныя на знішчэнне нацыянальнай культуры.
З пункту гледжання рэпрэсіўнай логікі менавіта дзейнасць выдавецтва для папулярызацыі беларускай літаратуры і мовы з’яўляецца пагрозай. Для юрыста гэта відавочны прыклад таго, як права на культурную разнастайнасць ператвараецца ў склад злачынства. То-бок сама канструкцыя закону была зменена такім чынам, каб зрабіць законную дзейнасць немагчымай.
Дадаткова трэба адзначыць, што антыэкстрэмісцкія нормы і практыка іх рэалізацыі ў Беларусі супярэчаць не толькі міжнародным стандартам, але і нацыянальнаму заканадаўству, у тым ліку артыкулам 15, 33, 34, 51 Канстытуцыі Беларусі, артыкулам 2, 35, 38 Кодэкса Рэспублікі Беларусь аб культуры.
Сёння чытач у Беларусі можа адчуваць трывогу. Важна памятаць: з прававога і маральнага пункту гледжання вы не злачынцы, вы рэалізуеце свае законныя правы.
Аднак у сітуацыі, калі прававое поле ператварылася ў міннае, чытачам важна захоўваць цвярозасць і асцярожнасць. Мы мусім прызнаць: сёння ў Беларусі няма спосабу гарантаваць для сябе бяспеку на 100 %, бо рэпрэсіўная практыка адвольная і непрадказальная. Аднак рызыкі можна і трэба мінімізаваць. Вось некалькі рэкамендацый:
1. Калі вы знаходзіцеся ўнутры краіны, памятайце, што статус «экстрэмісцкага фармавання» робіць любую публічную камунікацыю з такім суб’ектам небяспечнай.
2. Каментары, лайкі, рэпосты і нават падпіскі на рэсурсы, прызнаныя «экстрэмісцкімі», – гэта самыя простыя зачэпкі для пераследу. Перыядычна чысціце гісторыю сваіх узаемадзеянняў у сацыяльных сетках. На жаль, такая гігіена для беларусаў у Беларусі стала чымсьці накшталт рытуалу чысткі зубоў.
3. Рэпрэсіўнае заканадаўства карае за «распаўсюд экстрэмісцкіх матэрыялаў». Аднак на практыцы сілавікі часта трактуюць як распаўсюд нават наяўнасць кнігі на паліцы або файла ў тэлефоне (маўляў, «захоўваеце з мэтай распаўсюду»). Калі вы маеце забароненыя кнігі, не афішуйце гэта публічна і не захоўвайце іх у месцах, да якіх лёгка атрымаць доступ пры ператрусе (напрыклад, на працоўным месцы або ў вашых гаджэтах).
4. Любыя фінансавыя транзакцыі на карысць арганізацый, прызнаных «фарміраваннямі», могуць быць інтэрпрэтаваныя як «фінансаванне экстрэмісцкай дзейнасці» (гэта ўжо крымінальная адказнасць). Будзьце вельмі абачлівымі з прамымі плацяжамі з беларускіх карт. Аплаты праз беларускі банк, замова дастаўкі праз пошту цяпер празрыстыя для сілавікоў.
Спроба легалізаваць права на парушэнне базавых правоў грамадзян – гэта маніпуляцыя, скіраваная на тое, каб запалохаць грамадства і прымусіць яго адмовіцца ад свайго права.
Падпісвайцеся на культурныя навіны Reform.news у Telegram