Вядомы сваімі рэзкімі пастамі пісьменнік Коля Суліма зноў справакаваў дыскусію ў беларускім літаратурным асяроддзі. Гэтым разам пад яго прыцэл трапіў кніжны кірмаш Berlin Bebelplatz-2026 — выстава рускамоўнай кнігі, якая адбудзецца на пачатку траўня. Суліма падняў пытанне этыкі: ці маюць права беларускія выдаўцы ўдзельнічаць у мерапрыемстве, якое «нармалізуе рускую культуру»? Пост выклікаў ланцуговую рэакцыю, агаліўшы глыбокі раскол у поглядах на культурную стратэгію ў эміграцыі.
Коля Суліма: «Очередная акция нормализации «русской культуры»»
Суліма катэгарычна атаясамлівае «Бебельплац» з інструментам мяккай сілы Крамля. Для яго гэта не проста кірмаш, а спроба адбяліць расійскія наратывы праз культуру.
«Ярмарка — очередная акция нормализации «русской культуры», которую Кремль проводит много лет. Русский балет, русский музей, русская опера и так далее. «А чё такого?» говорят организаторы, война войной, культура — культурой. Я насчитал сорок три (!) упоминания слова «русский» на странице программы ярмарки… Ни слова поддержки Украины вы в программе не найдёте».
Асаблівае абурэнне ў Сулімы выклікае склад удзельнікаў, сярод якіх — Віктар Шэндэровіч, Іван Талстой і іншыя «інтэлектуалы», чыя прысутнасць, на яго думку, служыць мэтам «рускага свету». Ён напрамую папікае беларускіх калег, з якімі раней супрацоўнічаў, за гатоўнасць стаць часткай гэтай дэкарацыі:
«Меня не удивляет участие Nastya Rahatko… Удивляет меня участие Strotsev Dmitry и Tony Snizhko, с которыми я печатался в одном издательстве. Я считаю это неприемлемым. Издательство «Мяне Няма», кстати, в ярмарке не участвует. За что я их уважаю и дружбой с ними горжусь».
Суліма ўпэўнены: любая спроба «разбурыць сістэму знутры», удзельнічаючы ў такіх івэнтах, — гэта ілюзія:
«Это всегда заканчивается тем, что человек залазит в сомнительные афёры и поганит свою репутацию. Врагу от этого ни жарко ни холодно. Никто не запомнит твоих выступлений. Все хорошо запомнят, что ты на этой свалке выступал в принципе».
Дзмітрый Строцаў: «Я прыйду з украінскімі кнігамі»
Паэт і выдавец Дзмітрый Строцаў (hochroth Minsk) прыняў выклік і адказаў Суліму. Яго ўдзел у падзеі, патлумачыў ён, — гэта свядомая пазіцыя па прасоўванні ўкраінскай і незалежнай беларускай павесткі на любую даступную аўдыторыю. Строцаў разглядае кірмаш як поле бою, а не як месца для сяброўства.
«На кірмашы «Бебельплац» я прадстаўлю кнігу сваіх вершаў ва ўкраінскіх перакладах «Український іконопис: поетичний репортаж 2014–2025 років»… Прадстаўлю маю аўтарскую кнігу «War and Peace»… з вершамі-сведчаннямі аб уварванні войска РФ у Грузію і Украіну, аб злачынным рэжыме ў Беларусі… Таксама я прадстаўлю кнігі выдавецтва hochroth Minsk, сярод якіх зборнікі ўкраінскіх паэтаў: Максім «Далі» Крыўцоў, Юры Іздрык, Сяргій Жадан», — распавёў пра дзейнасць свайго выдавецтва беларускі дзеяч.
Дзмітрый Строцаў паставіў пад сумнеў права Сулімы на маральнае суджэнне. Ён звярнуў увагу на тое, што сам Коля працягвае карыстацца рускай мовай, якую называе «мовай ворага», і пры гэтым дыстанцыруецца ад актыўнай дапамогі ўкраінскаму кантэксту:
«Коля, ты говоришь с властью, которой у тебя нет. Ты очень уязвим — ты пишешь «на языке врага». Когда «нормальные украинцы» с тобой последний раз имели дело? Когда в твоих произведениях ты последний раз вспоминал о российском вторжении в Украину?», — пярэчыць аўтар кнігі «Как выглядит смерть».
Для Строцава важна не тое, дзе ты стаіш, а тое, што ты кажаш:
«Я второй год участвую в этой ярмарке, потому что в прошлом году получил положительный опыт. Я читал стихи, обличающие военное вторжение… предлагал книги украинских и беларусских авторов».
Пытанне суб’ектнасці
Канфлікт выйшаў на больш шырокія рэйкі, калі да яго далучыліся беларускі паэт Сяргей Прылуцкі і ўкраінскі літаратар Вячаслаў Лявіцкі. Іх аргументы б’юць у балючае месца: ці этычна выкарыстоўваць імёны загінулых (як Максім Крыўцоў) для «актывізму» на пляцоўках, якія кантралююцца расійскімі арганізатарамі?
Лявіцкі піша, што для ўкраінцаў такая «наіўнасць» выглядае абразліва:
«Ці адчуваеце вы, што кніга Крыўцова — гэта не толькі літаратура, а сам Максім — не проста сімвал?.. Тэрмін «незалежная беларуская літаратура» размываецца менавіта дзякуючы такім рашэнням».
Прылуцкі рэзюмуе:
«Удзел беларусаў у падобных мерапрыемствах — дадатковы цвік у справу тлумачэння замежжу, што мы і рускія — не тое самае. Гэта ўсё кідае цень на выдавецтва».
У сваю чаргу Дзмітрый Строцаў нагадаў, што на выставу «Бебельплац» прыходзяць не толькі рускія чытачы.
«…ты не зусім разумееш, як уладкована літаратурнае, выдавецкае жыццё ў выгнанні, у эміграцыі, — звярнуўся ён да Сяргея Прылуцкага, які быў расстроены ўдзелам hochroth Minsk у «Бебельплац». — Уяві, што на кірмашы ў Берліне прыходзяць не толькі рускія чытачы, але і нямецкія, французскія і гэтак далей. Славісты, якія не ведаюць, што існуе якая-небудзь літаратура, апроч рускай. Тут адбываюцца сустрэчы, адкрыцці, і іншых месцаў пакуль няма. «Прадмова» ў Берлін пакуль не едзе, а сваіх беларускіх сілаў тут, каб арганізаваць кірмаш няма. І ўсе загоны пра працу на крэмль — не пры чым».
«Проклятая неопределённость»?
Падчас спрэчкі прыйшло шмат каментараў у падтрыку ўзнятаму Колем Сулімам пытанню, але прагучалі і аргументы, што ў выставе прымаюць удзел не савецкія і пракрамлёўскія праекты, а рускамоўныя выдавецтвы ў выгнанні, «иноагенты» — «к которым, конечно же, всякий волен относиться по-разному, но эти люди как минимум за свободу слова и свободу личности».
У адказ на гэты даволі распаўсюджаны тэзіс, Коля Суліма прааналізаваў стэйтмент кніжнай выставы «Бебельплац», у якім арганізатыры акрэслілі сваю пазіцыю ў дачыненні вайны ва Украіне.
У прыватнасці, яна гучыць так: «Страшная война в Украине безнаказанно продолжается, диктатура в России еще крепка — в этой ситуации мы считаем необходимым всячески способствовать строительству длинного культурного сопротивления этим бедам и быть его частью».
Коля Суліма піша:
«Участники убеждают меня в поддержке Украины. Упоминания об этом есть на сайте ярмарки, пишут они. Я верю участникам. А вот к организаторам у меня большой вопрос, — адзначае Суліма.
Смотрите скрин: «Страшная война в Украине безнаказанно продолжается». Как же началась эта страшная война? Проклятая неопределённость.
«…Способствовать длинному культурному сопротивлению этим бедам» — бедам? Беда — это землетрясение или тайфун. У агрессивной войны всегда есть виновник. Организаторы, вы забыли кто это, или стесняетесь его назвать? Зато на этой же странице три раза упомянуто «русскоязычный» и раз — Россия.
Зачем? А чтобы читатель ни на секунду не забыл, что на самом деле волнует ярмарку «Бебельплац» — а именно поддержка и защита «русской культуры», убаюкивание европейской публики.
В то время, как украинскую культуру уничтожают при помощи управляемых бомб, ракет и дронов», — падсумваў сваю пазіцыю аўтар «Велосипедной улицы, 51».
***
Berlin Bebelplatz — малады праект, які ў 2026 годзе ладзіцца толькі другі раз. Мерапрыемства праходзіць штогод у пачатку мая. Лакацыя на плошчы Бебельплац выбрана з-за яе гістарычнага сімвалізму: у 1933 годзе нацысты спалілі тут каля 20 тысяч кніг.
Згодна з маніфестам арганізатараў, асноўная задача праекта — «супрацьстаяць забароне кніг». Кірмаш пазіцыянуецца як пляцоўка для «непадцэнзурных рускамоўных тэкстаў», якія сталі адказам на вайну і дыктатуру. Арганізатары імкнуцца паказаць, што руская мова сёння — «не толькі мова дзяржаўнай прапаганды і не павінна быць ёю прысвоена», а застаецца інструментам вольнага мыслення па-за межамі Расіі.
Кірмаш арганізаваны незалежнымі культурнымі менеджарамі і выдаўцамі ў эміграцыі. Яго мэта — дапамагчы аўтарам і выдаўцам інтэгравацца ў еўрапейскі кантэкст і стварыць «прастору актыўнай камунікацыі» паміж рознымі хвалямі эміграцыі, звязваючы гістарычнае мінулае Берліна з сучаснымі працэсамі «таміздата».
Падпісвайцеся на культурныя навіны Reform.news у Telegram
Ніякай беларускай культурнай стратэгіі ў эміграцыі не было і няма.
Выжыванне і здабыццё грантаў. Таму скумекаць пра важнасць сепарацыі ад расіянцаў рады не даюць. Колю засмучае Шэндэровіч у Берліне? А нічога што ён яшчэ і на Белсаце працуе ў прайнтайм?