Перамога на выбарах у нямецкай федэральнай зямлі Саксонія-Анхальт партыі «Альтэрнатыва для Германіі» (АдГ) выклікала рэзананс далёка за межамі Германіі. Некаторыя назіральнікі называюць іх «пераломнымі», паколькі ўпершыню з 1945 года «перамаглі ўльтраправыя». Ці атрымаецца ў пераможцы сфарміраваць урад? І ці змагла б АдГ атрымаць перамогу, калі б выбары ў Бундэстаг прайшлі сёння?
Згодна з канчатковымі вынікамі выбараў у парламент федэральнай зямлі Саксонія-Анхальт, АдГ набрала 43,8% галасоў — больш чым удвая больш, чым пяць гадоў таму. Паказчыкі партыі федэральнага канцлера Фрыдрыха Мерца, Хрысціянска-дэмакратычнага саюза (ХДС), знізіліся да 17,2%. Сацыял-дэмакратычная партыя Германіі (СДПГ) атрымала 9,3%, «Зялёныя» — 8,9%, Левая партыя — 8,6%, «Саюз Сары Вагенкнехт» (ССВ) — 5,3%. Астатнія партыі не змаглі пераадолець пяціпрацэнтны бар’ер.
Нечакана ўплывовы «Саюз»
І ўсё ж АдГ не хапіла трох мандатаў для таго, каб сфарміраваць аднаасобную большасць у зямельным парламенце. У сувязі з гэтым узнікла мноства варыянтаў, практычна ў кожным з якіх адна з вядучых роляў адводзіцца «Саюзу Сары Вагенкнехт» – партыі, якая набрала менш за ўсё галасоў сярод тых, што прайшлі ў парламент. Ад яе шмат у чым залежыць будучыня зямельнага ўрада зямлі Саксонія-Анхальт.
Паводле слоў лідара АдГ Аліс Вайдэль, для атрымання большасці яе партыя, у тым ліку, разлічвае на падтрымку «ХДС або часткі ХДС». Аднак такі расклад вельмі малаверагодны. У Германіі дзейнічае так званы «палітычны брандмаўэр»: дамоўленасць паміж асноўнымі палітычнымі партыямі – ХДС/ХСС, СДПГ, «Зялёнымі», Свабоднай дэмакратычнай партыяй – не ўступаць у саюзы з АдГ на федэральным, зямельным і муніцыпальным узроўнях. Прадстаўнікі гэтых партый ужо заявілі пра намер прытрымлівацца дамоўленасцей.
Больш верагодны альянс АдГ з «Саюзам Сары Вагенкнехт», які Вайдэль назвала «вельмі цікавым праектам», адзначыўшы гатоўнасць гэтай партыі падтрымліваць «разумныя ініцыятывы». Левапапулісцкі «Саюз» на гэтых выбарах атрымаў пяць дэпутацкіх месцаў. Дадаўшы іх да мандатаў АдГ, дзве партыі фарміруюць большасць у 83-месным зямельным парламенце.
Па шэрагу пазіцый падыходы АдГ і ССВ падобныя. І тая, і другая партыі прасоўваюць спыненне ваеннай дапамогі Украіне, абмежаванне міграцыі, аднаўленне закупак расійскіх энерганосьбітаў і збліжэнне з Расіяй у цэлым. Але на гэтым супадзенні ў асноўным заканчваюцца. У эканоміцы ССВ выступае за моцную сацыяльную дзяржаву, павелічэнне пенсій, абарону правоў працоўных, павышэнне падаткаў для багатых, у той час як АдГ прытрымліваецца неаліберальных поглядаў, сярод якіх зніжэнне падаткаў для бізнесу, скарачэнне сацыяльных субсідый і мінімізацыя ўмяшання дзяржавы ў эканоміку. Зрэшты, разыходжанні могуць не перашкодзіць гэтым дзвюм партыям уступіць у альянс, асабліва на зямельным узроўні.
Узначальваючая ССВ Сара Вагенкнехт ужо пацвердзіла гатоўнасць супрацоўнічаць з АдГ. Пры гэтым на дадзеным этапе ССВ выступіла з ініцыятывай выбраць беспартыйнага прэм’ер-міністра зямлі Саксонія-Анхальт, не прапанаваўшы гэтую пасаду вядучаму кандыдату ад АдГ Ульрыху Зігмунду. Зігмунд, у сваю чаргу, ужо адхіліў гэтую прапанову. Наадварот, палітык заявіў, што пакуль не бачыць патэнцыйных партнёраў для кааліцыі. Аднак ён не выключыў, што сітуацыя можа змяніцца ў найбліжэйшыя дні.
Эксперты адзначаюць, што з праходжаннем ССВ у парламент магчымасць стварэння ўрада меншасці з удзелам ХДС, СДПГ і «Зялёных» пры маўклівай падтрымцы «Левай партыі» перастала быць арыфметычна ажыццяўляльнай.
Каб атрымаць большасць без удзелу АдГ, неабходна аб’яднанне намаганняў усіх пяці партый, прадстаўленых у парламенце: ХДС, СДПГ, «Зялёныя», «Левыя» і «Саюз Сары Вагенкнехт». Такі сцэнар таксама лічыцца малаверагодным.
Вядучы кандыдат ад ССВ у зямлі Саксонія-Анхальт Клаўдыя Віціг заявіла, што калі іншага выйсця не застанецца, яе партыя гатовая ўстрымацца пры галасаванні. Гэта можа дазволіць рэгіянальнаму лідару АдГ Зігмунду стаць прэм’ер-міністрам нават без абсалютнай большасці, паколькі ў трэцім туры галасавання дастаткова простай большасці, якую можна забяспечыць мандатамі АдГ за кошт устрымання ССВ.
Ёсць і яшчэ адзін варыянт – АдГ, зноў жа пры дапамозе ССВ, можа вырашыцца на роспуск парламента пасля другой няўдалай спробы выбраць прэм’ера. У надзеі на новых выбарах атрымаць абсалютную большасць. Раней Зігмунд неаднаразова заяўляў, што адмовіцца заняць пасаду прэм’ер-міністра федэральнай зямлі, калі яго партыя не атрымае абсалютнай большасці.
Інакш давядзецца шукаць кампрамісныя рашэнні. І да чаго прыйдуць партыі ў выніку іх абмеркавання, пакуль прадказаць вельмі складана.
«Гэта толькі пачатак»
У шэрагах палітыкаў рэакцыя на поспех АдГ прадказальна залежала ад пазіцый, якіх яны прытрымліваюцца.
«Мы ўсе глыбока шакаваныя. Мы не чакалі такой маштабнай паразы. Учарашнія выбары прывялі да змен не толькі ў Саксоніі-Анхальт, але і ва ўсёй Германіі. Вынікі гэтых выбараў будуць мець наступствы і для міжнароднага становішча краіны», — заявіў канцлер ФРГ Фрыдрых Мерц.
А былы прэм’ер-міністр Венгрыі Віктар Орбан назваў вынікі выбараў у зямлі Саксонія-Анхальт «Грандыёзнай ноччу для Германіі і Еўропы», дадаўшы, што «гэта толькі пачатак».
Ці сапраўды гэта так? Рост папулярнасці правых партый у Еўропе цяжка не заўважаць. Германія тут – не выключэнне. Прычым шэраг экспертаў мяркуе, што поспех АдГ дазволіць блізкім гэтай партыі па духу палітычным сілам адчуць сябе больш упэўнена і ў іншых еўрапейскіх краінах.
Зямля Саксонія-Анхальт, на выбарах у якой АдГ удалося дабіцца поспеху, раней уваходзіла ў склад Германскай Дэмакратычнай Рэспублікі (ГДР). Падтрымка партыі на ўсходзе заўсёды была вышэйшай, чым у цэлым па краіне. 20 верасня гэтага года выбары пройдуць яшчэ ў адной зямлі, якая ўваходзіла ў склад ГДР — Мекленбург – Пярэдняя Памеранія.
Тут папярэднія апытанні паказваюць наступную карціну. АдГ утрымлівае лідарства з паказчыкам 37 працэнтных пунктаў. На другім месцы сацыял-дэмакраты (СДПГ) з 28%. Далей ідуць «Левыя» з 11%. У ХДС усяго 10%. «Саюз Сары Вагенкнехт» пакуль атрымлівае 4% і рызыкуе не пераадолець пяціпрацэнтны бар’ер.
Такім чынам, у гэтай зямлі цалкам можа ўзнікнуць тая ж сітуацыя, што і ў Саксоніі-Анхальт – атрымаўшы большую колькасць галасоў, АдГ не зможа самастойна сфарміраваць урад. Але гэтага права могуць не атрымаць і яе палітычныя апаненты. Паўтарэнне такой сітуацыі раз за разам, у тым ліку ў іншых землях, здольнае справакаваць поўнамаштабны палітычны крызіс.
Аднак калі раней за АдГ часцей галасавалі жыхары ўсходняй часткі Германіі, то цяпер, як сведчаць сацапытанні, гэтая партыя выйшла на першае месца па папулярнасці сярод палітычных сіл па ўсёй ФРГ.
Калі б новыя выбары ў Бундэстаг адбыліся ў мінулую нядзелю, блок ХДС/ХСС на чале з канцлерам Мерцам набраў бы толькі 19,5% галасоў. Такія даныя апытання інстытута Insa, праведзенага з 4 па 7 верасня 2026 года, прыводзіць Welt. Адзначаецца, што ўпершыню за пяць гадоў рэйтынг ХДС/ХСС апусціўся ніжэй за 20%.
А вось АдГ трывала займае першую пазіцыю. Яе рэйтынг – 29%. Прычым з-за падзення папулярнасці ХДС/ХСС адрыў АдГ ад блока дасягнуў 9,5 працэнтнага пункта.
На трэцяй пазіцыі «Зялёныя» з 13,5%. Далей СДПГ – 12,5%, «Левыя» – 10,5%. У СДП – 4,5%, у «Саюза Сары Вагенкнехт» – 4%, і пакуль гэтыя дзве партыі рызыкуюць не пераадолець прахадны парог.
У 2027 годзе выбары ў парламент адбудуцца яшчэ ў некалькіх землях ФРГ – ландтагі выберуць Саар, Шлезвіг-Гальштэйн, Паўночны Рэйн-Вестфалія і Ніжняя Саксонія.
Большасць галасоў – яшчэ не перамога?
Да выбараў у Бундэстаг, якія адбудуцца вясной 2029 года, многае можа змяніцца. У найбліжэйшыя 12 месяцаў выбары пройдуць у ключавых краінах ЕС — Францыі, Італіі, Іспаніі і Польшчы. І ў Бруселі, піша BBC, асцерагаюцца, што больш «экстрэмісцкія» партыі — як левыя, але асабліва правыя — могуць умацаваць свае пазіцыі паўсюдна.
Пакуль сітуацыя ў той жа Германіі не выглядае катастрафічнай, асабліва калі іншыя вядучыя партыі будуць і надалей прытрымлівацца палітычнага брандмаўэра. АдГ можа набіраць больш галасоў, але пры гэтым заставацца па-за кааліцыямі і не атрымаць магчымасць фарміраваць урад.
Успомнім мінулыя парламенцкія выбары ў Польшчы, дзе фармальную перамогу атрымала партыя «Права і справядлівасць». Аднак яна не змагла застацца ва ўладзе, таму што яе апаненты сфарміравалі шырокую кааліцыю. Але на прыкладзе Германіі мы бачым, што ХДС/ХСС, СДПГ і «Зялёным» ужо цяпер можа не хапіць галасоў, каб у кааліцыі супрацьстаяць АдГ і яе магчымым сітуацыйным саюзнікам.
Да таго ж «цэнтрабежныя сілы», выкліканыя палітычнымі няўдачамі, цалкам могуць прывесці да пераходу шэрагу палітыкаў-кансерватараў у лагер больш радыкальна настроеных калег. Гэта мы ўжо бачылі ў Вялікабрытаніі, дзе некаторыя прадстаўнікі правага крыла Кансерватыўнай партыі, лічачы, што яна апынулася ў крызісе, перайшлі ў Reform UK Найджэла Фараджа. Відаць, на гэта і намякае лідар АдГ Вайдэль, кажучы пра разлік на падтрымку «часткі ХДС».
Так што так званым традыцыйным партыям варта сур’ёзна задумацца пра свае перспектывы. Пакуль не вельмі зразумела, што яны маюць намер супрацьпаставіць росту права- і левапапулісцкіх трэндаў. Свет мяняецца. А яны, складваецца ўражанне, за ім не паспяваюць.
Падпішыцеся на наш тэлеграм-канал «Reform.news: Самае цікавае»
***
Меркаванні і ацэнкі аўтара могуць не супадаць з меркаваннем рэдакцыі Reform.news
