Иллюстративное фото: УВД Минского облисполкома
Праваабарончы цэнтр «Вясна» распавёў пра сітуацыю з правамі чалавека ў Беларусі ў снежні 2025 года. Паводле звестак праваабаронцаў, напрыканцы года ў краіне захоўваецца высокі ўзровень рэпрэсій і палітычна матываванага пераследу: у месцах пазбаўлення волі працягваюць знаходзіцца больш за тысячу палітвязняў, фіксуюцца новыя затрыманні і выпадкі ціску, а пашырэнне практык барацьбы з «экстрэмізмам» і «тэрарызмам» застаецца адным з ключавых інструментаў абмежавання правоў і свабод грамадзян.
З 2020 года крымінальнаму пераследу па палітычных матывах падвергліся не менш за 9282 чалавекі. Як мінімум 8 тысяч з іх атрымалі прысуды, у тым ліку завочныя. Гэтыя лічбы працягваюць расці штомесяц, нягледзячы на спробы ўладаў абмежаваць публічнасць інфармацыі пра рэпрэсіі.
На канец снежня 2025 года ў месцах пазбаўлення волі знаходзіўся 1131 палітвязень, сярод якіх 167 жанчын. На працягу месяца палітвязнямі былі прызнаныя яшчэ 50 чалавек. Усяго з мая 2020 года такі статус атрымалі 4339 чалавек, пры гэтым 3208 былых палітвязняў ужо знаходзяцца на волі ў сувязі з заканчэннем тэрміну пакарання, вызваленнем або зменай меры стрымання.
13 снежня ўлады абвясцілі пра «памілаванне» 123 палітвязняў. Сярод вызваленых — лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру і кіраўнік «Вясны» Алесь Бяляцкі, праваабаронца «Вясны» Уладзімір Лабковіч, кандыдат у прэзідэнты на выбарах 2020 года Віктар Бабарыка, член штаба Віктара Бабарыкі Марыя Калеснікава, адвакат Максім Знак, галоўная рэдактарка TUT.BY Марына Золатава, палітычны аналітык Аляксандр Фядута, палітык і актывіст Павел Севярынец.
Праваабаронцы падкрэсліваюць, што гэтыя вызваленні суправаджаліся фактычным прымусовым выгнаннем без магчымасці вяртання ў Беларусь і не сведчаць пра сістэмныя змены.
У той жа час у зняволенні працягваюць заставацца праваабаронцы і актывісты, а як мінімум некалькі палітвязняў знаходзяцца ў рэжыме поўнай ізаляцыі ад знешняга свету. Працягваюць фіксавацца выпадкі дадатковага ціску на асуджаных — змяшчэнне ў штрафныя ізалятары, узбуджэнне новых спраў па абвінавачваннях у «злосным парушэнні рэжыму», а таксама крымінальны пераслед грамадзян за дапамогу палітвязням.
На працягу снежня «Вясна» зафіксавала больш за 80 выпадкаў палітычна матываваных рэпрэсій, уключаючы затрыманні, ператрусы і допыты. Ціск аказваецца не толькі ўнутры краіны, але і за яе межамі: беларусы за мяжой паведамляюць пра кантакты з боку сілавых структур, спробы псіхалагічнага ціску і схілення да вяртання.
Асобнай праблемай застаюцца катаванні і жорсткае абыходжанне. Праваабаронцы працягваюць дакументаваць сведчанні сістэмнага гвалту ў ізалятарах і калоніях, уключаючы фізічны і псіхалагічны ціск, прыніжальныя ўмовы ўтрымання і пагрозы ў адрас сваякоў. Гэтыя практыкі прымяняюцца як на стадыі следства, так і пры выкананні пакаранняў.
Нягледзячы на сплыў тэрмінаў даўнасці па шэрагу спраў, звязаных з пратэстамі 2020 года, крымінальны пераслед за выказванне нязгоды з палітыкай дзяржавы працягваецца. Грамадзян па-ранейшаму прыцягваюць да адказнасці за выказванні ў адрас службовых асоб і Аляксандра Лукашэнкі, а таксама па абвінавачаннях у «распальванні варожасці» і ўдзеле ў «экстрэмісцкай дзейнасці».
Рэгулярна папаўняюцца спісы «экстрэмістаў» і «тэрарыстаў», «экстрэмісцкіх» фарміраванняў і інфармацыйнай прадукцыі, закладваючы аснову для працягу дзяржаўнага тэрору і рэпрэсій.
Праваабаронцы адзначаюць, што сукупнасць гэтых мер фарміруе атмасферу страху, самацэнзуры і пастаяннага кантролю. Нягледзячы на асобныя вызваленні, 2025 год не прынёс сістэмнага паляпшэння сітуацыі з правамі чалавека ў Беларусі, а рэпрэсіі застаюцца ключавым інструментам дзяржаўнай палітыкі.