Даша Сазановіч «Плюшавыя атамы». Фота: Леся Пчолка
У берлінскай прасторы Uq-Bar-A-Ba адкрылася выстава «Half-Life: 40 гадоў пасля Чарнобыля — беларускі досвед».
Мастакі, якія прымаюць у ёй удзел, нарадзіліся пасля Чарнобыльскай катастрофы. Іх жыццё і мастацкі досвед былі сфарміраваны яе доўгатэрміновымі наступствамі. Праз інсталяцыі, відэа і мастацкія аб’екты беларускія аўтары даследуюць, як Чарнобыль працягвае існаваць у іх асабістых гісторыях і калектыўнай памяці.
У аснове куратарскай канцэпцыі — паняцце «паўраспаду» як метафары працяглага ўздзеяння катастрофы на памяць, целы і ідэнтычнасць.
Відэа Юліі Цвятковай «Зона прыналежнасці» распавядае пра ўзнікненне экалагічных і палітычных масавых рухаў, якія ўзніклі ў адказ на гэтую катастрофу. Заснаваныя на сумесным вопыце выкрыцця, уразлівасці і замоўчвання, гэтыя ініцыятывы сталі прасторамі калектыўных ведаў, супраціву і салідарнасці, сфармаваўшы асновы грамадзянскай апазіцыі ў Беларусі.
Адной з найбольш важных палітычных падзей, якія адбыліся пасля Чарнобыльскай катастрофы ў перыяд існавання БССР, стала з’яўленне палітычнай дэманстрацыі, вядомай як «Чарнобыльскі шлях». Акцыя праводзілася ў Беларусі з 1989 па 2020 год.
У адказ на экалагічны і палітычны гвалт па ўсёй краіне паўставалі нізавыя экапалітычных ініцыятыў. Сфармаваўшы на аснове штодзённага вопыту ўразлівасці, маўчання і адсутнасці абароны, гэтыя ініцыятывы сталі пляцоўкамі для калектыўных дзеянняў, альтэрнатыўных ведаў і салідарнасці, заклаўшы аснову для апазіцыі і грамадзянскіх рухаў.
Юлія Цвяткова, выкарыстоўваючы архіўныя матэрыялы, прасочвае пераход ад катастрофы і ізаляцыі да новых формаў супольнасці, створаным дзякуючы агульнай уразлівасці.
Вопыт уразлівасці і пошук новых форм камунікацыі пасля Чарнобыля сталі аб’ядноўваючымі для беларускага грамадства. Амаль у кожнай сям’і былі сваякі ці знаёмыя, пацярпелыя ад катастрофы, ці жыхары забруджаных тэрыторый, ці ліквідатары. Гэты сумесны вопыт сфармаваў асаблівую адчувальнасць да тэмаў памяці, цела і спадчынных траўмаў. Мастачка Крысціна Саціна звяртаецца да гэтай тэмы праз гісторыю сваёй сям’і. Яна даследуе ўплыў катастрофы на пакаленні, працуючы з сямейнымі артэфактамі.
Да яе нараджэння яе бацька ў 1986 годзе падчас ваеннай службы быў накіраваны ліквідатарам у раён Чарнобыльскай атамнай электрастанцыі.
Адзін з ключавых прадметаў праекта — кішэнны каляндар, які захоўвала яе маці падчас камандзіроўкі мужа. Кожная дата праколатая іголкай — жэст, які ператварае час у адсутнасць. Гэтыя праколы становяцца метафарай нябачнага пранікнення радыяцыі ў арганізм, чыя таксічнасць выходзіць за рамкі бачнага. Мастачка пераасэнсоўвае гэты жэст, пераводзячы яго ў іншы матэрыял — метал. Калі для маці паўторны праколванне было актам клопату, чакання і цярпення, то для дачкі гэта становіцца выразам гневу: яна прабівае адтуліны ў метале, каб уз’яднацца са сваім целам і эмоцыямі.
90 дзён, якія яе бацька правёў у зоне бедства, ператварыліся ў 90 праколаў у метале.
Гэтыя 90 праколаў — спроба зафіксаваць момант часу і вопыт, які немагчыма цалкам уявіць або непасрэдна перажыць. У гэтай працы гнеў паўстае не як разбурэнне, а як крытычная энергія, здольная перапыніць перадачу траўмы ад пакалення да пакалення.
Даша Сазановіч у праекце «Плюшавыя атамы» паказвае відэа з кадрамі дзяцей, якія прыбываюць у Італію праз дзесяць гадоў пасля катастрофы, і разважае пра тое, як катастрофа паўплывала на іх дзяцінства, мабільнасць і светапогляд. У дадатак да відэа яна стварае вялікую, знарочыста кітчавую плюшавую скульптуру, якая нагадвае павялічаны атам. Гэта намёк на цацкі, якія вырабляюцца ў беларускім горадзе Жлобін і прадаюцца ў рамках нефармальнай эканомікі выжывання. Дзякуючы такому супастаўленню катастрофа паўстае не як адзінкавая падзея мінулага, а як фонавая структура, якая фармуе паўсядзённае жыццё. Мяккія, яркія, гратэскныя аб’екты пераводзяць навуковае ўяўленне аб атаме ў тактыльную, бытавую плоскасць, адлюстроўваючы, як траўма ўкараняецца ў матэрыяльную і эмацыйную тканіну дзяцінства.
Сёння спадчына Чарнобыля паўстае ў новым кантэксце на фоне вяртання ядзернай пагрозы ў палітычны парадак дня.
Акупацыя Запарожскай і Чарнобыльскай атамных электрастанцый і размяшчэнне ядзернай зброі ў Беларусі дэманструюць, што ядзерная энергетыка зноў выкарыстоўваецца не толькі як рэсурс, але і як інструмент палітычнага ціску і запалохвання.
Гэтая сітуацыя пераклікаецца з папярэджаннямі, выказанымі пасля катастрофы 1986 года беларускім пісьменнікам Алесем Адамовічам, які казаў пра ядзерную пагрозу як пра доўгатэрміновую рэальнасць, не толькі тэхналагічную, але і палітычную і этычную. Гэтыя разважанні гучаць сёння гэтак жа моцна, як і ў 1991 годзе, калі беларускі мастак-манументаліст Аляксандр Кішчанка прадставіў свой габелен «Чарнобыль» Арганізацыі Аб’яднаных Нацый у адпаведнасці з рэзалюцыяй 45/190 аб міжнародным супрацоўніцтве ў пераадоленні наступстваў катастрофы.
Мастак Уладзімір Грамовіч пераасэнсоўвае вобраз Кішчанкі ў сваім творы «Пакрыўджаныя анёлы». У версіі Грамовіча анёлы адварочваюцца ад гледача: яны больш не звяртаюцца да нас наўпрост, але, здаецца, становяцца сведкамі гісторыі, якая разгортваецца перад імі. Гэты зрух змяшчае гледача ў прастору катастрофы — не як назіральніка, а як удзельніка.
Праца таксама адсылае да вобраза анёла гісторыі, створанага Вальтэрам Беньямінам: ён звернуты ў мінулае і бачыць не прагрэс, а пастаянна нарастаючую катастрофу.
Леся Пчолка паказвае на выставе праект пад назвай «Падушка апакаліпсісу», якая суправаджаецца часопісам, прысвечаным грыбам.
У Беларусі межы паміж забруджанымі і «чыстымі» зонамі застаюцца няпэўнымі. Інфармацыя аб радыяцыі перадаецца неафіцыйна. Асабістае апавяданне мастачкі пераплятаецца з калектыўнымі перажываннямі: дзіцячыя ўспаміны пра лясы і сезонах збору грыбоў раскрываюць рэальнасць, у якой катастрофа стала часткай паўсядзённага жыцця.
Ключавым элементам праекта з’яўляецца радыётрофны грыб Cladosporium sphaerospermum, які быў знойдзены ў Чарнобыльскай зоне.
Архітэктарка і куратарка Аксана Гурыновіч у сваім выступе распавяла пра радыеактыўныя аблокі Чарнобыля, якія аб’ядналі жыццё на руінах сацыялізму і капіталізму ў новую хімерычную форму свету.
Чарнобыльская катастрофа 1986 года стала часткай міжнароднай гісторыі і паўплывала на жыццё многіх грамадстваў. Вайна Расеі супраць Украіны зноў вылучыла на першы план памяць пра Чарнобыль і праблему бяспекі. Паэтка і перакладчыца Юля Цімафеева прыняла ўдзел у дыскусіі пад назвай «40 гадоў пасля Чарнобыля: ад асабістага вопыту да калектыўнай памяці», распавёўшы пра гісторыю сваёй сям’і, часткай якой з’яўляецца Чарнобыльская катастрофа, і прадставіла пераклад на нямецкую мову сваёй кнігі «Кровазварот».
Падчас дыскусіі таксама быў закрануты транснацыянальны аспект памяці пра Чарнобыль: як розныя краіны і супольнасці інтэрпрэтуюць гэтую падзею, якія формы салідарнасці паўсталі ў выніку і ці сфармавалася агульная аснова для разумення катастрофы.
Выстава працуе да 15 траўня.
Падпісвайцеся на культурныя навіны Reform.news у Telegram