Андрэй Куціла з постэрам фільма напярэдадні прэм'еры, па прыбыцці на фэст. Фота: сацсеткі стужкі.
9 верасня на 83-м Венецыянскім міжнародным кінафестывалі пройдзе сусветная прэм’ера дакументальнай стужкі беларускага рэжысёра Андрэя Куцілы «Лісты» («Listy» / «Letters from the Silenced Country»). Фільм, створаны ў супрацы кінематаграфістаў Польшчы, Германіі і Літвы, распавядае пра лёсы беларусаў, якія прайшлі праз турэмнае зняволенне, рэпрэсіі і вымушаную эміграцыю.
Гэта гістарычны прэцэдэнт для айчыннага кінематографа: «Лісты» становяцца першай дакументальнай стужкай з незалежнай Беларусі, паказанай у афіцыйнай праграме Венецыянскага кінафестывалю.
Ужо сёння з раніцы прайшоў прэсавы паказ, афіцыйная прэм’ера, адкрытая для публікі, распачалася а 14.00 у Astra 2, ды чакаецца ў Sala Corinto а 17:15.
«Лісты» («Listy» / «Letters from the Silenced Country») вядомага беларускага кінематаграфіста Андрэя Куцілы — гэта 75-хвілінны дакументальны партрэт сучаснай Беларусі, які будуецца на асабістых гісторыях рэпрэсаваных людзей, чые галасы спрабуе заглушыць аўтакратычны рэжым.
Гледачы знаёмяцца з бацькам, які хаваецца ад сродкаў сляжання, каб пазбегнуць арышту і разлукі з дачкой, а таксама з былым следчым, які адмовіўся працаваць у сістэме, уцёк у Польшчу і ўжо ў эміграцыі сутыкаецца з паўторнымі дапытамі ды адчуваннем бязвыхаднасці. Яшчэ адна гераіня — маладая студэнтка Кася, асуджаная за пратэсты, выжывае ў зняволенні дзякуючы маляванню, выкарыстоўваючы мастацтва для захавання ўласнай годнасці. Гісторыя ж 50-гадовага Вітольда раскрываецца праз фатаграфіі, дасланыя сябрам з дому — дбайна адабраныя фрагменты свету за межамі турэмных сцен, якія даюць яму хвіліны свабоды.
Андрэй Куціла, прадстаўляючы карціну, падкрэслівае, што ведае гісторыі зняволеных з першых вуснаў:
«Я быў вымушаны з’ехаць з Беларусі пасля таго, як пратэсты супроць фальсіфікацыі выбараў былі жорстка здушаныя. Я ведаю гісторыі тых, хто быў зняволены рэжымам, з першых вуснаў. Мая сястра была адной з іх — яе арыштавалі, і яна дагэтуль не можа забыць крыкі людзей, якіх катавалі кожную ноч. Гэта не гісторыя мінулага. Рэпрэсіі працягваюцца. Амаль штодня кагосьці арыштоўваюць, камусьці выносяць прысуд — часта без грамадскай агалоскі. Праз сваю стужку я хачу даць голас тым, хто не можа гаварыць — беларусам, якіх прымусілі да маўчання».
Рэжысёр працаваў над праектам пяць гадоў. Складанасцю ў рэалізацыі задумы творцы стала не бяспека герояў, але і каманды.
Адзін з самых моцных кантэкстна-этычных дэталяў стужкі: у тытрах і афіцыйных спецыфікацыях Венецыянскага кінафестывалю побач з імём вядомага польскага аператара Войцеха Вэнглажа (Wojciech Węglarz) афіцыйна пазначаны Ананім. Частка кадраў і назіральных здымкаў рабілася ўнутры Беларусі людзьмі, чые імёны нельга раскрываць з меркаванняў бяспекі.
Каб паказаць тое, што немагчыма зафіксаваць на камеру ўнутры беларускіх СІЗА і калоній, каманда выкарыстала анімацыю (яе рабіла польская мастачка Наталля Спыхала). Аперацыйным матэрыялам для анімацыі паслужылі рэальныя эскізы, накіды і малюнкі, якія вызваленыя палітвязні здолелі кантрабандай ці ў лістах вынесці на волю.
У размовах пра сваю працу Андрэй Куціла выкарыстоўвае аўтарскі тэрмін «Кінакалайдар» (Cinema collider). Ён апісвае сваю мантажную тэхніку як «сутыкненне» абсалютна рознародных фарматаў: прыватнай назіральнай здымкі, хатніх архіваў, анімацыі, турэмных запісак і абстрактных гукавых ландшафтаў. Гэта дазваляе стварыць эфект «унутранага маналогу» краіны, а не проста сухой хронікі.
Міжнародную вытворчасць «Лістоў» забяспечылі прадзюсары Міраслаў Дэмбіньскі (DocEdu Foundation), Гедрэ Жыцкіце (Moonmakers), а таксама Грэгар Штрайбер і Фрыдэман Готэнбахер (inselfilm produktion). Фільм выкананы на беларускай, рускай і польскай мовах.
Куціла — адзін з нешматлікіх беларускіх дакументалістаў, які мае сістэмную даверную рэпутацыю сярод галоўных еўрапейскіх фондаў. Атрымаўшы ў 2018 годзе нагароду на IDFA ў Амстэрдаме (галоўны дакументальны фестываль свету) за фільм «Summa», ён умацаваў статус аўтара, здольнага перакладаць беларускі боль на мову універсальнага чалавечага кіно. Менавіта таму да праекта «Лісты» адразу далучыліся паўночнаеўрапейскія тэлегіганты ARTE, DW, ZDF і TVP.
Адзін з галоўных матываў фільма — стварэнне пачуцця прасторавай і інфармацыйнай ізаляцыі. У фільме паказана, як лісты застаюцца адзіным каналам сувязі паміж двума паралельнымі сусветамі: тым, хто ўнутры краіны (ці за кратамі), і тым, хто быў вымушаны ўцячы за мяжу. Тэма страчаных, цэнзураваных ці затрыманых лістоў у карціне становіцца метафарай цэлай нацыі, пазбаўленай голасу.
Андрэй Куціла нарадзіўся ў 1983 годзе. У 2007-м скончыў факультэт міжнароднай журналістыкі БДУ, а праз два гады — Беларускую дзяржаўную акадэмію мастацтваў. Удзельнік прэстыжных міжнародных праграм IDFAcademy і Berlinale Talents, стыпендыят польскай праграмы Gaude Polonia.
У 2018 годзе яго стужка «Summa» здобыла ўзнагароду за найлепшы сярэднеметражны дакументальны фільм на найбуйнейшым кінафестывалі дакументалістыкі IDFA ў Амстэрдаме. У рэжысёрскім даробку Куцілы больш за дзесятак дакументальных прац, якія атрымалі міжнароднае прызнанне, сярод якіх: «Днюка» (2010), «Госці» (2015), «Стрыптых і вайна» (2019), «Абдымкаў трэба мне тваіх» (2020) і «Калі кветкі не маўчаць» (2021), «Святая вада» (2023) і іншыя.
Для тых, хто сёння не здолее трапіць на прэм’еру, паўторны сеанс карціны адбудзецца заўтра, 10 верасня, а 14:00 у зале Astra 2.
Падпісвайцеся на культурныя навіны Reform.news у Telegram