Празднования в центре Белграда после того, как бывший президент Сербии Александр Вучич признал свое поражение на выборах. 25 октября 2026 года. Фото: Андрей Иванов, Getty Images
Былы прэзідэнт Сербіі Аляксандр Вучыч і яго кааліцыя прайгралі парламенцкія выбары руху палітычных неафітаў. Пратэсты, якія працягваліся амаль два гады, у выніку прывялі да змен. Якой жа палітычнай сіле ўдалося перапыніць шматгадовае знаходжанне Вучыча ва ўладзе, і што прапануюць краіне пераможцы?
«Мы вызвалілі краіну ад тыраніі», – заявіў сербскай службе BBC лідар «Студэнцкага спісу», які атрымаў перамогу на выбарах, Ілія Срданавіч, урач-кардыёлаг і прафесар медыцынскага факультэта Універсітэта горада Нові-Сад.
Так завяршылася супрацьстаянне паміж сербскімі ўладамі і пратэстуючым грамадствам, якое доўжылася амаль два гады.
Менавіта там, у другім па колькасці насельніцтва горадзе Сербіі, 1 лістапада 2024 года абрынуўся бетонны навес над галоўным уваходам у будынак чыгуначнага вакзала. Загінулі 15 чалавек, у тым ліку шасцігадовае дзіця. Трагедыя выклікала масавыя пратэсты – 3 лістапада сотні дэманстрантаў выйшлі на мітынг у Белградзе, абвінаваціўшы ўлады краіны ў карупцыі: літаральна за некалькі месяцаў да абрушэння навеса чыгуначны вакзал адкрыўся пасля рэканструкцыі, праведзенай у рамках інфраструктурнага праекта ўрада. А 5 лістапада тысячы людзей выйшлі на вуліцы Нові-Сада. Неўзабаве пратэстамі была ахопленая ўся краіна – дэманстранты патрабавалі адстаўкі прэм’ер-міністра Сербіі Мілаша Вучэвіча, мэра Нові-Сада Мілана Джурыча і арышту тых, хто адказны за няякасна выкананыя работы, што стала прычынай гібелі людзей.
У індэксе карупцыі Transparency International пазіцыі Сербіі значна горшыя, чым ва ўсіх яе суседзяў. Яна, калі не лічыць Беларусь і Расію, застаецца самай карумпаванай краінай у Еўропе.
Улада на акцыі пратэсту рэагавала агрэсіўна. Прэзідэнт Вучыч абвінавачваў апанентаў у імкненні «эксплуатаваць гора» і ў падрыхтоўцы «каляровых рэвалюцый», спасылаючыся на інфармацыю, атрыманую ад «нашых сястрынскіх службаў з Усходу», маючы на ўвазе, відавочна, Расію. Сербскі ўрад сцвярджаў, што пратэсты фінансуюцца замежнымі дзяржавамі.
Вядучай сілай пратэстаў сталі студэнты. Чатыры ўніверсітэты — у Белградзе, Нові-Садзе, Нішы і Крагуевацы — былі ахопленыя дэманстрацыямі моладзі, якая патрабавала прыцягнення да адказнасці вінаватых у трагедыі. Студэнты заяўлялі, што катастрофа ў Нові-Садзе стала вынікам кіравання Сербскай прагрэсіўнай партыі і прэзідэнта Вучыча. Пратэстуючую моладзь падтрымалі сербская апазіцыя, прафсаюзы, прадстаўнікі інтэлігенцыі, фермеры.
Пасля трох месяцаў бесперапынных пратэстаў улады, верагодна, вырашылі адкупіцца малой крывёй – у адстаўку сышоў прэм’ер-міністр Вучэвіч. Але гэта не спыніла пратэстоўцаў, а іх патрабаванне аб фарміраванні пераходнага ўрада прэзідэнт адхіліў.
Адна з найбольш шматлікіх акцый пратэсту прайшла ў Белградзе 15 сакавіка 2025 года. Сербскія ўлады ацанілі колькасць яе ўдзельнікаў у 88-107 тысяч чалавек. Паводле даных няўрадавай арганізацыі «Архіў грамадскіх сходаў», на вуліцы сталіцы Сербіі выйшла значна больш – ад 275 да 325 тысяч.
На прэс-канферэнцыі пасля гэтай акцыі Вучыч прызнаў: у грамадстве існуюць «велізарная негатыўная энергія і гнеў», накіраваныя супраць уладаў. «Нам давядзецца змяніцца самім. Усе людзі ва ўрадзе павінны зразумець, пра што ідзе гаворка, калі збіраецца такая колькасць людзей», – заявіў ён.
Але пераканаць грамадства ў гатоўнасці і здольнасці змяняцца Вучыч і яго партыя не змаглі. Пратэстная актыўнасць у Сербіі не сціхала. На фоне зацяжнога палітычнага крызісу, у верасні 2026 года, Вучыч прыняў рашэнне аб сыходзе ў адстаўку з пасады прэзідэнта, не чакаючы заканчэння сваёй другой кадэнцыі ў маі наступнага года. Балаціравацца на трэці прэзідэнцкі тэрмін Вучыч паводле Канстытуцыі ўжо не мог. Замест гэтага палітык з кааліцыяй «Аб’яднаная Сербія» меў намер атрымаць перамогу на парламенцкіх выбарах і стаць прэм’ер-міністрам.
Але на выбарах яго кааліцыю чакала супрацьстаянне з грозным, няхай і без досведу ў вялікай палітыцы, сапернікам – «Студэнцкім спісам».
За гады супрацьстаяння студэнцкія пратэсты ператварыліся ў масавы антыўрадавы рух, які ператварыўся ў палітычную сілу.
«Студэнты абудзілі большасць сербскага грамадства, вывеўшы яго са стану апатыі — апатыі, якая была наўмысна вырашчаная праз дэманізацыю і стыгматызацыю любой палітычнай актыўнасці і ўдзелу ў грамадскім жыцці», — перакананы прафесар факультэта палітычных навук Белградскага ўніверсітэта Мілан Крсціч.
У выніку быў вылучаны «Студэнцкі спіс» з 250 кандыдатаў – менавіта столькі дэпутатаў абіраецца ў сербскі парламент. У яго ўвайшлі самыя розныя людзі — студэнты, выкладчыкі, навукоўцы, прадстаўнікі інтэлігенцыі, бізнесу, спартсмены і фермеры.
Узначаліў спіс прафесар кардыялогіі Ілія Срданавіч. Акрамя яго, туды ўвайшлі многія іншыя прафесары, а таксама баскетбаліст Дэян Бадзірога, які завяршыў кар’еру, акцёр Ціхамір Стані, оперны спявак Нікола Мікіч і былы старшыня Нацыянальнага банка Сербіі Дэян Шошкіч. Менавіта Шошкічу прадказваюць пасаду прэм’ер-міністра ў новым урадзе.
Сярод кандыдатаў больш за 160 дактароў навук, пісала The Guardian. Пры гэтым кожны з прэтэндэнтаў праходзіў працэдуру зацвярджэння на пленарных пасяджэннях удзельнікаў студэнцкіх пратэстаў.
Пры складанні «Студэнцкага спісу», паведамляе ВВС, «адной з умоў была адсутнасць сувязяў з палітычнымі партыямі» — як з партыяй Вучыча, так і з апазіцыяй. Пры гэтым некаторыя традыцыйныя апазіцыйныя партыі вырашылі не выстаўляць на выбарах у парламент сваіх кандыдатаў, каб падтрымаць такім чынам «Студэнцкі спіс».
Аляксандр Вучыч здавацца не збіраўся. Падчас сваёй перадвыбарнай кампаніі ён абяцаў павысіць пенсіі і заробкі ў дзяржаўным сектары, а таксама павялічыць інвестыцыі ў сістэму дзяржаўнай аховы здароўя. Пры гэтым палітык абвінавачваў апанентаў у атрыманні фінансавання ад «замежных агентаў» у Харватыі і Чарнагорыі. Прадстаўнікі студэнцкага руху гэта катэгарычна адмаўлялі, у сваю чаргу абвінавачваючы ўрад у рэпрэсіях, карупцыі і сачэнні за палітычнымі апанентамі.
У студзені гэтага года парламент Сербіі прыняў папраўкі да судовых законаў, якія абмяжоўвалі незалежнасць пракурораў. Пасля гэтага ЕС прыпыніў выплаты паводле плана росту для Заходніх Балкан. Сербскія ўлады вымушаныя былі пайсці на папятную, аднак і пасля гэтага еўракамісар па пашырэнні Марта Кос заявіла: далейшыя выплаты залежаць ад таго, як пройдуць будучыя выбары.
У жніўні Вучыч 129 разоў з’явіўся ў прамым эфіры на тэлебачанні — гэта больш чым у чатыры разы перавышае паказчык папярэдняга месяца. Разумеючы маштаб уплыву медыя на грамадскую думку, напярэдадні выбараў экс-прэзідэнт імкнуўся яшчэ мацней умацаваць кантроль над СМІ, падтрымаўшы змену ўласніка медыягрупы United Media — найбуйнейшага незалежнага навінавага холдынга краіны. У выніку дзесяць вядомых журналістаў з ключавога актыву групы — тэлеканала N1 — падалі ў адстаўку на знак пратэсту супраць прызначэнняў на кіруючыя рэдакцыйныя пасады, якія, як сцвярджалася, былі зробленыя ў інтарэсах Вучыча і яго партыі.
Падчас кампаніі ў сацсетках распаўсюджваліся згенераваныя ШІ відэа, якія дыскрэдытавалі апанентаў кіроўнай партыі. Як высветлілі журналісты аддзела па барацьбе з дэзінфармацыяй ВВС, паказ як мінімум некалькіх з іх быў аплачаны прыватнай кампаніяй з Румыніі.
Намаганням уладаў «Студэнцкі спіс» супрацьпаставіў агітацыю «ад дзвярэй да дзвярэй» і сістэму назірання за ходам галасавання. Гэтыя фактары, лічыць супрацоўніца аддзела Цэнтральнай Еўропы ў Цэнтры ўсходніх даследаванняў (OSW) Марта Шпала, якая вывучала студэнцкі рух у Сербіі, сталі залогам поспеху выбарчай кампаніі апанентаў Вучыча.
Тым не менш, да самага канца агітацыйнага этапу вынікі апытанняў грамадскай думкі не дазвалялі заявіць аб пераканаўчай перавазе той ці іншай палітычнай сілы. Аналітыкі разглядалі пяць сцэнарыяў вынікаў выбараў – у тым ліку і той, пры якім «Студэнцкі спіс» атрымлівае большасць, аднак Вучыч і яго партыя аспрэчваюць вынік, выкарыстоўваючы рэпрэсіі для падаўлення новых пратэстаў.
«Сербія была электаральнай аўтакратыяй, а ў такіх сістэмах перамагаць могуць толькі кіроўныя партыі», — казаў The Guardian Раша Нядзелькавіч, праграмны дырэктар «Цэнтра даследаванняў, празрыстасці і падсправаздачнасці» (CRTA), які займаецца назіраннем на выбарах. Аднак, паводле яго слоў, цяперашняе становішча спраў апынулася пад пагрозай. «Тое, што мы назіраем у апошнія дні, тыдні і месяцы, сведчыць аб страце той ранейшай сілы: у Вучыча больш няма маналітнага ўрада, на які ён абапіраўся раней. Ён сутыкнуўся з цалкам нестандартным палітычным суб’ектам, і той арсенал метадаў, які ён адточваў гадамі — з моманту прыходу да ўлады, — перастаў працаваць».
Раніцай у дзень галасавання на выбарчых участках з самай раніцы выстройваліся чэргі. Прычым не толькі ў самой Сербіі, але і ў Любляне, Мюнхене, Лос-Анджэлесе і Чыкага. У Парыжы сербскія выбаршчыкі стаялі ў чарзе пад праліўным дажджом.
Яўка, як адзначаюць многія эксперты, таксама стала адным з важных фактараў, якія дазволілі апанентам дзейнай улады атрымаць перамогу. Аддаць свой голас на ўчасткі прыйшлі каля 70% зарэгістраваных выбаршчыкаў. Гэта самая высокая яўка на выбарах у Сербіі з часоў распаду Югаславіі.
І ўжо позна ўвечары ў нядзелю Вучыч, насуперак песімістычным прагнозам, прызнаў паражэнне.
«У нас пакуль няма канчатковых вынікаў, але… відавочна, што мы прайгралі гэтыя выбары. Перамог «Студэнцкі спіс»: яны атрымаюць ад 135 да 140 месцаў, а ў нас будзе 105. Больш ніхто ў парламент не прайшоў», — заявіў ён.
На дзве гадзіны дня панядзелка, 26 кастрычніка, сербскі Цэнтрвыбаркам даваў такія вынікі: у кааліцыі Вучыча 39.22%, у «Студэнцкага спісу» – 52.64%. Ні адна іншая палітычная партыя не змагла пераадолець трохпрацэнтны бар’ер і правесці сваіх кандыдатаў у парламент.
«Заўтра мы пачнём працу па пабудове дзяржавы, заснаванай на вяршэнстве закона», – заявіў лідар «Студэнцкага спісу» Ілія Срданавіч.
Ноччу многія сербы выйшлі на вуліцы, каб адсвяткаваць перамогу.
Перадвыбарная праграма «Студэнцкага спісу» складаецца з адзінаццаці пунктаў, падзеленых на тры асноўныя блокі. «Мы хочам змяніць правілы, якія дазвалялі любому ўраду валодаць такой велізарнай уладай над дзяржаўнымі інстытутамі і жыццямі грамадзян», – пішуць яе аўтары.
Праграма фарміравалася на працягу года — праз пленумы, кансультацыі, дыскусіі і галасаванні. І «яна стала адказам на пытанне, якое накіроўвала нас з самага пачатку пратэстаў: што павінна змяніцца, каб тое, супраць чаго мы змагаемся, не магло лёгка паўтарыцца?»
Першы блок праграмы называецца «Сербія або мафія». Першы пункт прадугледжвае «вызваленне судоў і пракуратуры ад палітычнага ўплыву» і стварэнне спецыяльнай следчай паліцыі, якая зможа незалежна расследаваць карупцыйныя злачынствы, не баючыся палітычнага ўмяшання».
Далей прапануецца прыняць закон аб паходжанні і канфіскацыі незаконна нажытай маёмасці і люстрацыя дзяржаўных служачых. Правесці «бескампрамісныя праверкі актываў дзяржаўных чыноўнікаў», праверку «дзейнасці дзяржаўных служачых і прыцягненне да адказнасці ўсіх, хто злоўжываў сваім становішчам».
Трэці і чацвёрты пункты прадугледжваюць поўную празрыстасць дзяржаўных закупак, аўдыт дзяржаўных праектаў і вызваленне СМІ ад палітычнага кантролю і ціску.
У другім блоку пад назвай «Веды — сіла» канстатуецца неабходнасць «пакончыць з палітычным заступніцтвам, перайсці да строгіх конкурсных працэдур пры найме на дзяржаўную службу і прызначаць на кіруючыя пасады ў дзяржаўных прадпрыемствах прызнаных экспертаў, а не лаяльных партыі функцыянераў». Таксама раздзел уключае ў сябе такія пункты, як «Інавацыі ў адукацыі і бясплатныя падручнікі» і «Эканоміка, заснаваная на ведах: падтрымка айчынных прадпрымальнікаў і фермераў».
Нарэшце, трэці блок пад назвай «Сербія развіваецца разам з намі» прадугледжвае ўнясенне змяненняў у Закон аб працы, што, на думку распрацоўшчыкаў праграмы, дазволіць ліквідаваць шматгадовую залежнасць работнікаў ад працадаўцаў і забяспечыць стабільнасць занятасці. Акрамя таго, ён змяшчае пункты аб «ліквідацыі манаполіі імпартнага лобі і забеспячэнні харчовай бяспекі», а таксама даступнасць жылля, у тым ліку падатковыя льготы «для маладых пар і спецыялістаў сацыяльна значных прафесій» і шэраг мер, якія гарантуюць «доступ да базавай медыцынскай дапамогі ў кожным кутку Сербіі».
Пры гэтым многія надзённыя пытанні знешняй палітыкі былі наўмысна адсунутыя на другі план. Напрыклад, пытанне аб будучым членстве ў ЕС было пакінута на рэферэндум, а Косава заяўлена як неад’емная частка Сербіі.
«Мы не абяцаем, што за адзін выбарчы цыкл можна выправіць усё тое, што разбуралася дзесяцігоддзямі, але мы патрацілі год, каб зразумець, з чаго менавіта варта пачаць», – адзначаецца ў праграме.
Чатырнаццаць гадоў палітыку краіны вызначалі Аляксандр Вучыч і яго Сербская прагрэсіўная партыя. Цяпер да ўлады прыйшла іншая сіла, якая не мае палітычнага досведу.
У Еўрасаюзе ўжо выказалі падтрымку «Студэнцкаму спісу». «Мы гатовыя падтрымаць рэформы ў такіх сферах, як вяршэнства права, свабода СМІ, барацьба з карупцыяй і ўмацаванне дэмакратычных інстытутаў, а таксама працаваць разам над прасоўваннем Сербіі па шляху да Еўрапейскага саюза», — заявіла кіраўніца Еўракамісіі Урсула фон дэр Ляен.
Пытанне ў тым, ці ўдасца прадстаўнікам студэнтаў сфарміраваць эфектыўны ўрад. І наколькі маналітнай акажацца новая, дастаткова спантанна ўзніклая палітычная сіла, якая прыйшла да ўлады.
«Цікава будзе паназіраць за ўзаемаадносінамі паміж абранымі прадстаўнікамі і студэнцкім рухам — паглядзець, хто насамрэч будзе прымаць рашэнні: сам рух, урад або парламент. На іх ускладзеная велізарная адказнасць па правядзенні рэформаў, і, на мой погляд, дзейнічаць трэба вельмі хутка, паколькі з часам праблемы будуць толькі нарастаць», — адзначыла Марта Шпала ў размове з ВВС.
Эксперт падкрэслівае, што многія важныя пытанні пакуль застаюцца без адказу. «Мы не ведаем, з якімі выклікамі ім давядзецца сутыкнуцца, які стан бюджэту — улічваючы, што падчас кампаніі былі патрачаныя велізарныя сродкі, — так што эканамічныя цяжкасці будуць каласальнымі», – кажа Шпала.
Адна з абраных у парламент кандыдатак, дацэнт Белградскага ўніверсітэта Міліца Ёванавіч, мяркуе, што адсутнасць палітычнага досведу не абавязкова з’яўляецца недахопам.
«Мы палітычныя аматары, але мы эксперты», – кажа яна. «Мы людзі, якія кіравалі праектамі, арганізацыямі, кіравалі нашай супольнасцю, і насамрэч я не бачу, што мы можам зрабіць горш, чым гэтыя палітыкі … Адзінае, што мае значэнне, гэта гатоўнасць палепшыць нешта, досвед, і дзеянні для таго, каб змены сталі рэальнасцю».
Пад раніцу Вучыч таксама павіншаваў «Студэнцкі спіс» з перамогай. Праўда, пры гэтым адзначыў, што пераможцы – «усяго толькі падрадчыкі для выканання бруднай працы, задуманай кімсьці іншым для звяржэння суверэннай дзяржавы».
«Я хачу, каб людзі ведалі: гэта было ўзаконьванне рэвалюцыі, ажыццёўленай пры прамой падтрымцы з боку еўрапейскіх краін і амерыканскай „глыбіннай дзяржавы“, той самай, якая супрацьстаіць прэзідэнту Трампу», – заявіў экс-прэзідэнт Сербіі.
Закрануў палітык і тэму адносін з Расіяй, заявіўшы: «Да сакавіка або красавіка супраць Расійскай Федэрацыі будуць уведзеныя санкцыі. Вось пабачыце. Яны зробяць усё, пра што не хацелі вам расказваць, усё, пра што хлусілі, таму што, паўтараю, яны ўсяго толькі выканаўцы чужых планаў».
Тым не менш, некаторыя эксперты мяркуюць закат палітычнай кар’еры Вучыча і яго партыі. І нават пераслед як прыхільнікаў Вучыча, так і самога былога прэзідэнта. А пасля паражэння на выбарах іх папулярнасць істотна знізіцца. Гэтак жа, як гэта цяпер адбываецца з «Фідэс» Віктара Орбана ў Венгрыі. Дарэчы, адным з першых з перамогай на выбарах «Студэнцкі спіс» павіншаваў прэм’ер-міністр Венгрыі Петэр Мадзьяр.
«Цяперашняя кіроўная партыя губляе кантроль як над дзяржаўнымі інстытутамі, так і над фінансавымі рэсурсамі», – перакананы прафесар факультэта палітычных навук Белградскага ўніверсітэта Небойша Уладзісавлевіч.
Аднак пакуль партыя Вучыча ўсё яшчэ захоўвае большасць ва ўсіх мясцовых сходах.
Паводле закона, Цэнтральная выбарчая камісія Сербіі павінна абвясціць афіцыйныя вынікі на працягу 96 гадзін пасля атрымання зводных справаздач ад мясцовых выбарчых органаў.
Пасля выбараў урад працуе ў статусе выконваючага абавязкі, парламент распушчаны, а абавязкі яго старшыні часова выконвае спікер папярэдняга склікання Ана Брнабіч. Яна павінна прызначыць першае пасяджэнне новага складу парламента і ўручыць мандат на фарміраванне кабінета міністраў таму кандыдату, які мае падтрымку большасці ў парламенце. Урад павінен быць сфарміраваны на працягу 90 дзён. У адваротным выпадку прызначаюцца новыя выбары.
Акрамя таго, у сувязі з адстаўкай Вучыча з пасады прэзідэнта, выбары на гэтую пасаду павінны прайсці ў перыяд з пачатку лістапада да канца снежня 2026 года. Іх таксама павінна прызначыць в.а. спікера Ана Брнабіч.
Параўноўваць сённяшнюю Сербію з Беларуссю, вядома, не выпадае. І Расія ад Сербіі далей, і ЕС – асноўны гандлёвы партнёр. І «аброць» у выглядзе краіны-кандыдата на ўступленне ў ЕС Вучыча стрымлівала. Ды і сістэму ўлады ён выбудоўваў не трыццаць з гакам гадоў, а «ўсяго толькі» чатырнаццаць. Усё гэта справядліва і аб’ектыўна. Не факт, што аддай сербскі палітык каманду на рэпрэсіі, яна была б выкананая. У гэтым сербскаму грамадству можна толькі пазайздросціць. Там на выбарах галасы ўсё ж лічаць сумленна.
Але не варта прымяншаць і заслуг сербскага грамадства. Тых людзей, хто на працягу двух апошніх гадоў метадычна біў па маналіце кіравання Вучыча. Пратэсты ў Белградзе і Нові-Садзе сталі адпраўным пунктам. Але менавіта тое, што за такі працяглы час яны не сышлі на нішто, не спыніліся пад цяжарам стомленасці, уяўнай бесперспектыўнасці і адсутнасці хуткіх вынікаў, у выніку дазволіла грамадзянам краіны адхіліць ад улады палітыкаў, якія не апраўдалі іх чаканняў. Пры іншым раскладзе гэтыя выбары ў Сербіі маглі б прайсці зусім інакш.
Падпішыцеся на наш тэлеграм-канал «Reform.news: Самае цікавае»
***
Меркаванні і ацэнкі аўтара могуць не супадаць з меркаваннем рэдакцыі Reform.news