Праваабаронцы: Даступныя даныя не сведчаць пра зніжэнне інтэнсіўнасці рэпрэсій

У Беларусі можна казаць пра змяненне формаў рэпрэсій, але даступныя даныя не сведчаць пра зніжэнне іх інтэнсіўнасці. Пра гэта гаворыцца ў заяве праваабарончай кааліцыі, прысвечанай ацэнцы сітуацыі з рэпрэсіямі ў Беларусі.

Праваабаронцы вітаюць вызваленне людзей, якія пераследуюцца па палітычных матывах, у тым ліку ажыццёўленае дзякуючы намаганням ЗША і іншых дзяржаў. З сярэдзіны 2024 года на волю выйшлі каля 900 чалавек.

Разам з тым, паводле іх ацэнкі, рэпрэсіі ў Беларусі працягваюцца. На дзяржаўным узроўні створана і дзейнічае скаардынаваная сістэма падаўлення іншадумства, у якой удзельнічаюць праваахоўныя органы, суды, органы пенітэнцыярнай сістэмы і іншыя дзяржаўныя органы. Змены ў заканадаўстве пасля 2020 года прывялі да замацаванай у заканадаўстве фармальнай дыскрымінацыі людзей, якіх дзяржава лічыць іншадумцамі.

“Такія людзі паражаны ў правах у многіх сферах, якія выходзяць далёка за межы крымінальнага або адміністрацыйнага пераследу. Яны не проста пазбаўлены грамадзянскіх і палітычных правоў, але не могуць паўнавартасна ўдзельнічаць у сацыяльным, эканамічным і культурным жыцці. Рэпрэсіі шырока распаўсюджаны ў сферах адукацыі, працы, культуры. Да велізарнай колькасці людзей, якія жывуць у Беларусі, у паўсядзённым жыцці пастаянна прымяняюцца незаконныя адміністрацыйныя практыкі, якія ствараюць атмасферу кантролю і страху.

Пры гэтым за мінулыя шэсць гадоў істотна павысіўся латэнтны характар рэпрэсій. Як за кошт мэтанакіраванага ўтойвання інфармацыі і слядоў рэпрэсіўных практык, так і за кошт распаўсюджвання формаў ціску, якія самі па сабе менш відавочныя і не заўсёды ўспрымаюцца як рэпрэсіі”, – гаворыцца ў заяве.

У ёй таксама звяртаецца ўвага на тое, што для ціску выкарыстоўваюцца меры і сродкі, якія закранаюць значна больш шырокае кола людзей, чым заяўленая мэта, напрыклад, прызнанне ЕГУ «экстрэмісцкай арганізацыяй», чатаў сваякоў зняволеных — «экстрэмісцкімі фарміраваннямі», «пашпартны ўказ».

“У выніку шырокае кола людзей, якіх закранаюць рэпрэсіі, у спалучэнні з усё больш латэнтным характарам рэпрэсіўных практык істотна ўскладняюць атрыманне інфармацыі і маніторынг рэпрэсіўных дзеянняў уладаў.

Мы можам казаць пра змяненне формаў рэпрэсій, але даступныя даныя не сведчаць пра зніжэнне іх інтэнсіўнасці. Пастаянна ўзбуджаюцца новыя крымінальныя справы, выносяцца прысуды, адбываюцца затрыманні, узмацняецца рэпрэсіўнае заканадаўства практычна ва ўсіх сферах грамадскага жыцця, уводзяцца новыя абмежаванні ў сферы працы і адукацыі.

З пачатку масавых вызваленняў (3 ліпеня 2024 г.) як мінімум 3200 чалавек сталі фігурантамі крымінальных спраў, было зафіксавана не менш за 28,5 тысяч затрыманняў, ператрусаў і іншых формаў крымінальных і адміністрацыйных рэпрэсій. Колькасць людзей, прызнаных палітвязнямі (у тым ліку былымі), павялічылася з 3391 (615 з іх жанчыны) да 4879 (906 з іх жанчыны), гэта значыць на 1488 чалавек; 885 з іх знаходзяцца ў зняволенні”, – адзначылі праваабаронцы.

Яны падкрэслілі, што сам факт вызвалення людзей не спыняе рэпрэсіі ў дачыненні да іх. Прымяняецца прымусовая высылка з краіны вызваленых.

“Зыходзячы са сказанага, звяртаем асаблівую ўвагу на тое, што колькасныя паказчыкі рэпрэсій, і ў першую чаргу колькасць палітвязняў, на сёння не з’яўляюцца адзіным індыкатарам стану сістэмы. Для ацэнкі рэальных змен важныя якасныя індыкатары. Да такіх адносяцца, у першую чаргу, спыненне палітычна матываваных крымінальных спраў, спыненне катаванняў, жорсткага абыходжання і іншага дыскрымінацыйнага стаўлення да людзей, якія знаходзяцца ў месцах несвабоды па палітычных прычынах, магчымасць для вызваленых палітвязняў паўнавартасна ўдзельнічаць у эканамічным і сацыяльным жыцці і свабодна выбіраць месца знаходжання, адмена «пашпартнага ўказа», магчымасць свабоднай дзейнасці арганізацый грамадзянскай супольнасці, незалежных медыя і многія іншыя”, – гаворыцца ў заяве.

Праваабарончая кааліцыя таксама выступіла з заклікамі да беларускіх уладаў, міжнародных партнёраў, міграцыйных органаў дзяржаў, дзе знаходзяцца беларусы, якія былі вымушаныя з’ехаць.

Беларускія ўлады заклікаюць:

• забяспечыць належны доступ да інфармацыі пра крымінальны і адміністрацыйны пераслед, уключаючы адпаведную статыстыку і судовыя рашэнні;
• даць прымусова высланым людзям магчымасць бяспечна вярнуцца ў Беларусь, а людзям, якіх плануецца вызваліць у будучыні – права свабодна выбіраць месца свайго знаходжання;
• вызваліць усіх прызнаных праваабаронцамі палітычных зняволеных, а таксама невядомых праваабаронцам людзей, асуджаных за «злачынствы экстрэмісцкай накіраванасці»;
• спыніць палітычна матываваны пераслед ва ўсіх формах, уключаючы транснацыянальныя рэпрэсіі; устанавіць мараторый на рэпрэсіўныя нормы заканадаўства, уведзеныя пасля 2020 г. да іх адмены або прывядзення ў адпаведнасць з міжнароднымі стандартамі ў галіне правоў чалавека;
• спыніць рэпрэсіўныя практыкі ў дачыненні да арганізацый грамадзянскай супольнасці, уключаючы незалежныя прафсаюзы, палітычныя партыі і СМІ.

Міжнародных партнёраў, уключаючы тых, хто ўдзельнічае ў дыялогу з беларускімі ўладамі, заклікаюць:

• не разглядаць вызваленні палітычных зняволеных як адзіны рэлевантны індыкатар змянення сітуацыі з рэпрэсіямі ў Беларусі;
• у сваіх ацэнках сітуацыі ў Беларусі ўлічваць больш шырокую карціну сістэмных абмежаванняў, а не толькі статыстыку затрыманняў, прысудаў і вызваленняў;
• пры вызначэнні ўмоў для дыялогу, змякчэння санкцыйнага рэжыму, аднаўлення супрацоўніцтва або іншых формаў нармалізацыі адносін з беларускімі ўладамі кіравацца сукупнасцю колькасных і якасных крытэрыяў, якія дазваляюць ацэньваць сістэмныя змены, а не дынамікай асобных паказчыкаў;
• давесці гэтую заяву да ведама сваіх міграцыйных органаў і забяспечыць іх належнае інфармаванне, каб справы грамадзян Беларусі, якім сапраўды пагражае палітычна матываваны пераслед, разглядаліся з максімальнай паўнатой і аб’ектыўнасцю.

Беларускія праваабаронцы заклікаюць міграцыйныя органы дзяржаў, у якіх пражываюць беларусы, якія былі вымушаныя з’ехаць, пры разглядзе спраў аб прадастаўленні міжнароднай абароны грамадзянам Беларусі перш за ўсё кіравацца свежымі данымі і аналітыкай беларускіх праваабарончых арганізацый і спецыяльных органаў і працэдур ААН па Беларусі (Спецдакладчык па Беларусі, Група незалежных экспертаў ААН па Беларусі).

Кааліцыя таксама заклікае беларускіх палітычных актараў, экспертную супольнасць:

• пазбягаць палітызацыі даных праваабарончага маніторынгу, адказна ставіцца да іх інтэрпрэтацыі і распаўсюджвання;
• пры каментаванні сітуацыі з рэпрэсіямі і вызваленнямі ўсебакова ацэньваць сітуацыю, рабіць акцэнт на якасных зменах сістэмы, каб не ствараць у беларускага грамадства і міжнароднай супольнасці скажонага ўяўлення пра характар працэсаў, якія адбываюцца.

Заяву падпісалі Беларускі Хельсінкскі Камітэт, Беларускі ПЭН, Беларускі дом правоў чалавека, Прававая ініцыятыва, Беларуская асацыяцыя журналістаў, Human Constanta, Офіс па правах людзей з інваліднасцю, Respect-Protect-Fulfill, Lawtrend, Праваабарончы цэнтр «Вясна».