Фота: выдавецтва "ТАМАКА".
Фотакніга «Rattus Sapiens» («Пацук разумны») беларускай візуальнай мастачкі Марыі Карнеенка атрымала прэстыжную бронзавую ўзнагароду на еўрапейскім конкурсе графічнага дызайну European Design Awards 2026. Арт-бук, апублікаваны беларускім незалежным выдавецтвам «ТАМАКА», адзначылі ў катэгорыі «Макет мастацкага каталога» (Artistic Catalogue Layout).
Над дызайнам гэтага вытанчанага арт-выдання працавала польская дызайнерка Аня Налецкая-Мілах (Ania Nałęcka-Milach). Творца цёпла падзякавала журы EDA і ўсёй камандзе за магчымасць «нырнуць у маё добра арганізаванае вар’яцтва» пры стварэнні макета. Асобная падзяка прагучала ў адрас друкарні Poligrafus, якая здолела ўвасобіць складаныя тэхнічныя рашэнні ў жыццё.
«Rattus Sapiens» — гэта праект Марыі Карнеенка родам з Гомелю (цяпер жыве ў Варшаве і развівае Беларускую фатаграфічную пляцоўку FSh1), над якім мастачка працавала шмат гадоў. Кніга прапануе нечаканы падыход да чалавечай цывілізацыі з постантрапацэнтрычнага пункту погляду: што калі не чалавек з’яўляецца цэнтрам сусвету?
Зусім побач з намі існавала і развівалася асобная разумная цывілізацыя пацукоў, пра якую чалавецтва ведае мала, а тое, што ведае — складаецца са страхаў і стэрэатыпаў.
«Кніга запрашае нас глыбока зазірнуць ў пацучыную нару і хаця б часова адмовіцца ад пазіцыі віду, які „перамог“ у эвалюцыйнай барацьбе. У ёй ёсць элементы гульні, мок’юментары, не заўсёды рэальных, але магчымых гісторый», — адзначаецца ў анатацыі да «Rattus Sapiens».
Эфект «мок’юментары» ўзмацняеццам тэкстамі, якія напісала вядомая беларуская пісьменніца Таццяна Заміроўская (Нью-Ёрк). У адным з тэкстаў разважанні вядуцца ўжо з пункту гледжання саміх пацукоў, якія ставяць пад сумнеў, ці сапраўды чалавецтва наогул існавала, ці гэта толькі міт.
Што захапіла журы?
Як адзначаюць арганізатары конкурсу, «Rattus Sapiens» — гэта шматслойная ці, дакладней, «шматтунэльная» кніга. Яе візуальнае апавяданне пабудавана як закальцаваная казка, якая рухаецца па крузе: яна пачынаецца і заканчваецца адной і той жа парай выяў.
Калі гартаць кнігу звычайным чынам (наперад), гісторыя пачынаецца з таго, як людзі паважаюць і баяцца прыроды, а пасля пераходзіць да прыручэння, дуалізму і адчужэння. Але калі чытаць кнігу з канца да пачатку, то сюжэт ператвараецца ў вяртанне, спуск, пераадкрыццё міфа і ўз’яднанне. Гэта гісторыя, якая аднолькава належыць і пацукам, і людзям.
Фізічная форма выдання літаральна працятая і пракапаная тунэлямі. Класічны лінейны рытм гартання парушаецца «старонкамі-кішэнямі», якія разгаліноўваюць сюжэт. Тонкія малюнкі пацучыных нор выкананы на напаўпразрыстых складзеных аркушах, якія ўразаюцца ў структуру кнігі.
Хаттыка (тактыльныя адчуванні) стала часткай аповеду. Воўнавая папера вокладкі мякка колецца пад пальцамі, нагадваючы футра пацука. Асноўныя старонкі надрукаваныя на 100% перапрацаванай паперы цёплага натуральнага адцення з дробнымі плямкамі, што надае ёй злёгку «вусаты» выгляд. Пры гэтым сама кніга мае невялікі, выцягнуты фармат — яе ідэальна трымаць блізка да сябе, — даецца падрабязнае апісанне адметнасцей кнігі на сайце прэміі.
Адзначым, што «Rattus Sapiens» — гэта другая кніга незалежнага беларускага выдавецтва ТАМAKA Publishing, якое ўзяло на сябе складаную місію па стварэнні якасных арт-выданняў, і «бронза» на European Design Awards 2026 — ужо не першы яго міжнародны поспех. Першая каталог выдавецтва — фотаальбом беларускай мастачкі Машы Святагор «Everybody Dance!» (над дызайнам якога працаваў Аляксей Мурашка) — быў прызнаны адной з 10 найлепшых новых фотакніг свету па версіі часопіса British Journal of Photography.
European Design Awards (EDA) — адзін з самых прэстыжных конкурсаў у галіне графічнага дызайну і кніжнага афармлення ў Еўропе, заснаваны ў 2007 годзе. Унікальнасць прэміі ў тым, што яе стваральнікамі і журы з’яўляюцца не прыватныя кампаніі, а найбуйнейшыя еўрапейскія прафесійныя часопісы пра дызайн (сярод іх — 2+3D (Польшча), +design (Грэцыя), Novum (Нямеччына) і іншыя). Гэта гарантуе незалежнасць і прафесійнасць ацэнкі.
У конкурсу няма сталай сталіцы, штогод цырымонія ўзнагароджання змяняе лакацыю, падсвечваючы розныя дызайнерскія школы. У 2026 годзе юбілейную 20-ю цырымонію ўзнагароджання прымала Сафія (Балгарыя) — фінальнае гала-шоу прайшло 13 чэрвеня ў Нацыянальным палацы культуры.
Падпісвайцеся на культурныя навіны Reform.news у Telegram